Erthygl Barn: Annwn ac yn ôl… gwaith celf Iwan ap Huw Morgan

 Iwan ap Huw Morgan gan Emyr Young

(Llun: Emyr Young)

Mae artist perfformiadol o Gaerdydd yn tynnu ar brofiadau anodd ei orffennol ac ar chwedloniaeth Geltaidd yn ei waith, ac yn awr mae ar fin mynd i Beriw i astudio siamaniaeth.

Mae dyn yn gorwedd ar wastad ei gefn mewn ystafell dywyll. Ar wasgar o’i gwmpas y mae canhwyllbren potel wisgi, rholyn tin-ffoil arian a chwistrellau di-ri. Mae ei freichiau ar led, balaclafa am ei ben a rhaff wedi’i chlymu’n dynn am ei wddw. Ymhen dim, y mae ar ei draed, yn tynnu gwaed o’i glun chwith trwy chwistrell cyn chwistrellu’r gwaed dros ei wyneb ei hun.

Nid rhithweledigaeth hunllefus mo’r delweddau hyn, ond deng munud cyntaf gosodwaith celf ‘Gweledigaeth’ yr artist perfformiadol Iwan ap Huw Morgan, a gynhaliwyd yng Nghanolfan Chapter, Caerdydd, fis Tachwedd y llynedd, fel rhan o ŵyl Experimentica 2011. Dywed Iwan iddo brofi catharsis llwyr trwy gyfrwng y gwaith hwn, sy’n cludo’r gynulleidfa ar daith ei fywyd o gaethiwed llwyr i ryddid pur, ac sydd hefyd yn herio’r gwyliwr i brofi ei siwrnai ei hun.

‘Dwi’n mynd trwy broses o drawsffurfiad yn fy mherfformiadau i, a dwi’n cynnig profiad newydd i’r gynulleidfa. Yr adborth gore ges i i ’ngwaith erioed oedd pan dda’th aelod o’r gynulleidfa lan ata i wedyn a dweud eu bod nhw’n teimlo fel petaen nhw wedi cael eu tywys ’nôl mewn amser i gyfnod ro’n nhw wedi’i anghofio.’

Iwan ap Huw Morgan gan Emyr Young

(Llun: Emyr Young)

Mae hynny’n sicr yn gydnaws gyda phrif themâu’r artist amlgyfrwng 34 mlwydd oed o Gaerdydd, sy’n delio’n bennaf â defod, chwedloniaeth a chof cenedl, ac mae ei hanes ei hun yn gwbl greiddiol i’w waith. Am dair blynedd ar ddeg bu Iwan yn gaeth i heroin a methadon, ond fis wedi’r perfformiad yng Nghaerdydd y llynedd cafodd iachâd llwyr ar ôl mynychu encil siamanaidd yn Swydd Efrog. Flwyddyn yn ddiweddarach, mae’n dal yn gwbl rydd oddi wrth y cyffuriau y bu’n gaeth iddynt cyhyd, ac yn wynebu antur fwyaf ei fywyd.

‘Dwi’n paratoi ar y funud i fynd i Iquitos, Periw, i fynd i aros gyda siaman yn y jwngl. Mae gen i docyn i ddychwelyd ddiwedd mis Mawrth, ond i fod yn onest licen i aros yno am o leia blwyddyn.’

Ei fwriad ar y daith yw astudio siamaniaeth a dysgu sut i iacháu pobl, dan adain dyn ddaeth yn adnabyddus fel ‘The Gringo Shaman of the Amazon’, sef Ron Wheelock o’r Unol Daleithiau.

‘Os fydda i’n dod yn siaman – a dwi’n credu mai dyna fydd fy llwybr yn y pen draw – y bwriad yw gwella pobol yn gorfforol ac yn feddyliol. Mae celf yn cynnig therapi ond mae hyn yn mynd i lefel hollol wahanol.’

Iwan ap Huw Morgan gan Emyr Young

(Llun: Emyr Young)

Nid penderfyniad penchwiban mo’r cynllun hwn. Dechreuodd yr artist ymddiddori mewn siamaniaeth pan oedd yn ei arddegau cynnar, pan oedd chwedloniaeth Geltaidd mewn celf yn tanio ei ddychymyg, a gwaith Iwan Bala yn arbennig yn apelio. Ysgrifennodd ato ac mae’r ddau wedi cadw mewn cysylltiad fyth ers hynny, ac wedi arddangos gwaith ar y cyd, fel yn achos arddangosfa yn oriel Tactile Bosch yng ngogledd Llandaf dros yr haf.

Treuliodd Iwan ddwy flynedd gyntaf ei fywyd yn mhentref Trecastell ar gyrion Bannau Brycheiniog, cyn i’r teulu symud i’r brifddinas yn niwedd y 1970au, pan gafodd tad Iwan, y canwr opera Arwel Huw Morgan, swydd gyda Chwmni Opera Cenedlaethol Cymru. Disgrifia Iwan fagwraeth hapus ym Mhentre-bane gyda’i frawd bach Hywel, sydd erbyn hyn yn sarjant gyda’r heddlu ym Mae Caerdydd. Roedd y ddau’n gerddorol, a daeth Iwan yn aelod o sawl grŵp yn Ysgol Glantaf, gan gynnwys  Robin Reliant (gyda Llwyd Owen, a Tom Raybould, sydd bellach yn creu cerddoriaeth o dan yr enw Zwolf), a Clint a’r Clawdd.

Yn wir, fel ‘Clint Clwb’ y mae cenhedlaeth gyfan o Gymry Cymraeg Caerdydd yn ei adnabod ers y dyddiau pan oedd yn gweithio yng Nghlwb Ifor Bach, rhwng 2000 a 2009. Yno, ymhlith dyletswyddau eraill, bu’n geidwad y stafell gotiau, lle’r oedd wastad i’w ganfod â’i drwyn mewn llyfr.

Ond serch ei natur hawddgar a’i ddiddordebau creadigol, fel bachgen o’r wlad roedd wastad yn teimlo nad oedd yn perthyn yn llwyr yng Nghaerdydd. Wrth edrych yn ôl, cred mai’r teimlad parhaus hwnnw o fod yn ddieithryn yn y gymdeithas o’i amgylch a’i arweiniodd i ddechrau arbrofi â chyffuriau.

‘Yn 16 wnes i brofi cocên gyntaf, ac erbyn o’n i’n 19 roedd gen i broblem ’da heroin. Dwi wastad ’di bod yn berson rhamantus, a wastad ’di rhedeg i ffwrdd oddi wrth emosiynau cryf; o’n i’n teimlo pethe’n rhy eithafol, felly roedd y cyffurie’n tawelu fy nheimlade mewn ffordd.’

Wnaeth ysgariad ei rieni pan oedd yn 17 oed ddim helpu, a phan ddaeth ei berthynas â’i gariad i ben gadawodd hynny wacter yn ei fywyd, er i’w waith celf flodeuo ac yntau’n dilyn cwrs sylfaen mewn celf gain yng ngholeg UWIC ar y pryd. Ond nid yw Iwan yn beio neb arall am ei ddibyniaeth hir dymor ar gyffuriau.

‘Ni’n gwneud ein penderfyniade a’n camgymeriade ein hunain mewn bywyd, a do’n i wir ddim yn teimlo bod unrhyw beth o’i le mewn cymryd cyffurie – o’n i’n teimlo ei fod e’n rhan o fod yn artist. Wedi’r cyfan, lle bynnag y’ch chi’n darllen am feirdd ac arlunwyr mawr mewn hanes, fel Keats a Wordsworth ac ati, chi wastad yn darllen hefyd am eu defnydd nhw o gyffurie er mwyn dwysáu eu hymwybyddiaeth.’

Iwan ap Huw Morgan gan Emyr Young

(Llun: Emyr Young)

Ond fel yr aeth y blynyddoedd heibio gwaethygodd y broblem, yn enwedig pan ddechreuodd gymryd methadon – sydd ar gael drwy’r gwasanaeth iechyd – a dechreuodd hiraethu am ryddid ei fywyd blaenorol. ‘Mae cyffurie’n cyfyngu eich bywyd chi’n ofnadwy.’

Dyma pryd y dechreuodd ymchwilio o ddifri i driniaethau amgen. Flynyddoedd lawer ynghynt yr oedd wedi darllen am blanhigyn Affricanaidd o’r enw Iboga oedd yn cael ei ddefnyddio mewn triniaeth eithafol dan oruchwyliaeth ofalus y siaman.

‘Ry’ch chi’n bwyta rhisgl y planhigyn fel rhan o sesiwn sy’n para am 36 awr, lle ry’ch chi’n cael eich gorfodi i edrych ar eich gorffennol a’ch presennol, a’r ychydig sydd angen ei weld ar sut alle’ch dyfodol edrych hefyd – mae’n gallu bod yn brofiad hunllefus. A dweud y gwir, o’r hyn o’n i’n ddeall am sgil-effeithiau’r driniaeth, o’n i ’di paratoi fy hun yn llwyr ar gyfer marwolaeth, neu o leia ymweliad ag ysbyty. Roedd ’na wastad bosibilrwydd nad o’n i’n mynd i oroesi hyn. Ar ôl cyfnod maith yn gaeth i heroin a methadon, dyw organau’r corff dim yn ddigon cryf i wrthsefyll profiad mor ddwys. Ond yn ddiarwybod i mi, o’n i ’di paratoi’n dda – ers ryw ddwy flynedd o’n i ’di arfer cael ysbeidiau lle ro’n i’n hollol lân, ro’n i’n byta’n lot iachach nag o’n i ’di gwneud ers blynyddoedd; o’n i’n cerdded lot, ac yn feddyliol o’n i’n cysylltu lot mwy ’da natur – a diolch i ’ngwaith celf ro’n i’n berson creadigol.’

Iwan ap Huw Morgan gan Emyr Young

(Llun: Emyr Young)

Mae’n ddiolchgar i’w deulu a’i ffrindiau am ei gefnogi trwy bopeth, yn arbennig ei fam, Mair, sy’n athrawes gynradd, wrth iddo wynebu’r encil siamanaidd ym mis Rhagfyr 2011.

‘O’n i ’di siarad ’da Mam am y peth ers dwy flynedd – oedd hi’n amheus iawn o’r holl beth. Wnaeth e gymryd amser hir i ’nheulu i ymddiried yndda i eto – wedi’r cyfan, o’n i’n llanast llwyr am hir. Ond o ran fy sesiwn 36 awr i, es i ar siwrne bersonol; roedd peth ohono fe fel hunllef, peth ohono fe fel bod yn blentyn yn cael ei fagu gan ei fam; yn tyfu o fod yn ffetws i fod yn faban yng nghroth y fam ddaear – roedd e wir fel petawn i’n cael fy aileni. Pan ddes i mas o’n i’n crynu; ond wedi’r 36 awr, roedd y bennod ’na wedi dod ac wedi mynd. Nid yn unig o’n i’n fyw ond o’n i’n rhydd o’r caethiwed i methadon.’

O fewn wythnosau, roedd gwaith celf ganddo yn rhan o arddangosfa ar y cyd yng ngwesty Nos Da yng Nglanyrafon, Caerdydd, a thros y flwyddyn ddiwethaf y mae wedi creu sawl gosodwaith ac wedi arddangos ei ddarluniau olew ac acrylig amryliw mewn orielau yn Llundain a Chaerdydd. Yn y cyfamser, dyfnhaodd ei ddiddordeb mewn seremonïau siamanaidd a thra oedd ar encil yn Glastonbury ar ddechrau’r hydref clywodd fod grŵp yn mynd i ymweld â Ron Wheelock yn Iquitos yn y jyngl ym Mheriw.

‘Welais i ffilm ddogfen am Ron Wheelock ryw flwyddyn yn ôl; roedd ’na rywbeth amdano fe  – o’n i’n gwybod y byddai’n rhaid imi fynd i ymweld ag e pan fydde’r yr amser yn iawn, a dyma ni. Fydda i’n mynd mewn criw o 25 o bobol – dwi’n nabod nhw i gyd; dwi ’di gweithio gyda nhw’n seremonïol o’r blaen.’

Bydd cyfle i weld un o berfformiadau diweddaraf Iwan fel rhan o sioe DIRTBOX yn Nos Da toc cyn iddo adael am Beriw. Fel gyda’i osodwaith yn gynharach eleni yn hen warws bar Milgi, Caerdydd, mae’r darn yn seiliedig ar chwedl ganoloesol Gwion Bach a Ceridwen, stori sy’n ymwneud â tharddiad ysbrydoliaeth farddol ac un lle mae’r dduwies a’i gwas yn mynd drwy gyfres o drawsnewidiadau gwyrthiol.

Iwan ap Huw Morgan gan Emyr Young

(Llun: Emyr Young)

‘Beth dwi fel arfer yn ei wneud ydi gweu stori neu hen chwedl i fewn i ddigwyddiadau yn fy mywyd i, a’r sawl siwrne mae fy ysbryd i wedi’u gwneud i lawr i ddyfnderoedd Annwn… i fewn i dragwyddoldeb ac yn ôl bob tro.’

Fel rhan o’r gosodwaith, mae’n casglu ynghyd wahanol wrthrychau i gynrychioli ei fywyd, ac mae byd natur yn ganolog i’r perfformiad ei hun.

‘Wnes i ddychwelyd i ardal fy magwraeth ym mhentre Trecastell rhwng Aberhonddu a Chwm Wysg a chasglu pridd o lan yr afon, cerrig a changennau o wely’r afon, a llenwi bwced ’da dŵr yr afon. Ar gyfer perfformiad, dwi’n dod â’r pethau hyn ynghyd â hen boteli gwin a wisgi fues i’n eu defnyddio fel canwyllbrennau pan o’n i’n gaeth i heroin. Yna dwi’n galw ar fy ysbryd fy hun i gael ffocws ar bopeth, a gwneud defnydd o’r holl elfennau fel rhan o’r ddefod; mae’r gynulleidfa yn dyst i fy ysbryd i.’

Nid oes ar Iwan ofn peidio â gwybod beth yn union ddaw nesa’. I’r gwrthwyneb, mae’n ystyried yr ansicrwydd hwnnw yn rhan allweddol o fod yn artist sy’n caniatáu iddo’i hun esblygu.

‘Dyma pwy ydw i bellach,’ meddai wrth gyfeirio at y bwriad i fynd yn shaman. ‘Allen i byth droi ’nghefen i ar hyn. Dwi’n credu mai dyma ’mhwrpas i, a dwi ddim eisiau dianc oddi wrtho o gwbl. Dyma be sy’n gwneud i fi deimlo’n fyw. Dwi’n llawn cyffro, dwi’n cwrdd â phobol arbennig iawn ar y llwybr yma – mae bywyd jyst yn llawn posibiliadau.’

……………………

Bydd cyfle i weld gwaith celf Iwan ap Huw Morgan, gan gynnwys perfformiad ganddo, fel rhan o sioe DIRTBOX yng ngwesty Nos Da, Glanyrafon, Caerdydd am 8 p.m. ar 8 Rhagfyr.Gallwch weld rhagor o’i waith ar http://www.gweld.wordpress.com

Cafodd y cofnod ei gyhoeddi yn Celf. Gosod Nod Tudalen i'r ddolen barhaol.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s