Adolygiad Theatr: Cyfaill / Te yn y Grug (Theatr Bara Caws)

Cyfaill Te yn y Grug

Cyfaddefiad cyn cychwyn; doedd gwaith  Kate Roberts yn golygu dim i mi cyn profi Cyfaill / Te yn y Grug (Theatr Bara Caws). Ces fy nieithrio’n llwyr fel plentyn gan ei straeon hen-ffash, gan olygu nad ydw i’n gwybod braidd dim am “Frenhines ein Llên” fel oedolyn.

Ond wedi i mi brofi dwy ddrama arbennig yn ystod wythnos Eisteddfod Genedlaethol Dinbych 2013, dwi’n ysu i ddargafod rhagor amdani ac i estyn am ei gweithiau. Ces fy rhyfeddu a’m diddanu a’m cyffwrdd i’r byw gan sgriptio a pherfformio ardderchog.

Cyfaill Bara Caws

Cychwynodd y noson  yn Theatr Twm o’r Nant gyda chyfnod penodol o hanes Kate Roberts (Morfudd Hughes). Ar gyfer ei drama broffesiynol gyntaf, dewisodd Francesca Rhydderch ganolbwyntio ar gyfnod allweddol o’i bywyd yn Ninbych, yn dilyn marwolaeth ei gwr, Morris Williams, ym 1946.

Doedd dim byd hen-ffash am y ddynes gwbl gyfoes a welsom ar lwyfan yn Ninbych. Sôn am can-do kind of gal, roedd hi’n gorwynt o ferch, a loriwyd gan alar dwys.

Roedd gwaith yn achubiaeth – dyletswyddau Gwasg Gee a’i  gwaith fel golygydd  Y Faner – ac yn ddihangfa angenrheidiol. Mor deimladwy oedd ei gweld yn ceisio cefnu ar ei hing wrth ymgolli’n llwyr mewn rysetiau llymru a bara ceirch.

Trodd at faes ymarferol i leddfu ei phoen; danfon  cardod at deulu anghenus yn Budapest. Ychydig a wyddai yr arweinia hynny at berthynas glos a fu’n gyfrifol am ail-danio ei hawen.

Rhannwyd y llwyfan pren yn ddwy i gyfleu’r cyfeillgarwch rhwng yr awdures a’r seicolegydd  Lilla Wagner (Carys Gwilym). Cafwyd cefnlen gerddorol a bendiliodd yn naturiol rhwng seiniau Hwngaraidd a darn piano hynod gynnil.

Tanlinellodd eu llythyrru cynnar hunanoldeb galar Kate, a cafwyd tro pur annisgwyl yn y gynffon. Yr awgrym a gafwyd oedd i ddatgeliad stori Lilla arwain at yr awch yn Kate i ail-afael yn ei sgrifennu, a chyhoeddi Tyner Heno (1962).

Yn ogystal â chynnig ail-gyflwyniad i Frenhines ein Llên , mae Cyfaill yn ddrama bwysig am y rôl y ferch mewn cymdeithas. Rhyfeddol oedd clywed i Kate Roberts – o bawb – neilltuo’i gyrfa lenyddol yn llwyr i fod yn wraig, rhedeg gwasg a chadw ty.

Mae’n anodd coelio y gallai dynes o’r fath sylwedd gyfaddawdu cymaint er lles ei phriodas; thema sy’r un mor wir am gynifer o ferched cyfoes.

Cafwyd perfformiad o fri gan Morfudd Hughes,  actores sydd wastad yn bleser i’w gwylio. Yma cafodd archwilio’r ddeuoliaeth a berthynai i’r awdures angerddol , rhwng y weithwraig ddi-flino a’r feinwen fregus.

Ond rhaid canmol yr elfennau eraill am sicrhau perfformiad o’r fath; sgript amlhaenog gan Francesca Rhydderch a chefnogaeth gref gan actorion cynorthwyol hynod hael – Rhodri Siôn, fel Emyr Rhys o’r wasg, yn eu plith.

te yn y grug

Dychwelodd yr un actorion i’r llwyfan pren ar gyfer ail ddrama’r noson, a Carys Gwilym brofodd y trawsnewidiad mwyaf ar gyfer Te yn y Grug.

Denwyd dagrau i’r llygaid gan ei pherfformiad hynod dyner fel yr Iddewes a ddioddefodd erchyllderau’r Ail Ryfel Byd. Fel gwrthbwynt llwyr i hynny, roedd hi’n ddifyr iawn fel Mair, merch fach a sbwyliwyd yn rhacs, sef ffrind gorau i’r prif gymeriad Begw (Fflur Medi Owen).

Addasiad hynod naturiol o Te yn y Grug a gafwyd gan Manon Wyn Williams. Prin iawn fod angen atgoffa neb (hyd yn oed fi fy hun) o stori’r darn, ond ymuno â chriw o blant bach  a wnawn ar droad yr Ugeinfed Ganrif , mewn ardal chwarelyddol.

Dilynwn Begw a Mair wrth iddynt fynd am dro ar hyd y mynydd, cyn cwrdd â chymeriad a hanner o’r enw Wini Ffini Hadog (Manon Wilkinson)

Nid stori fach wirion mohoni, fel feddyliais ar fy mhrifiant, ond galargan dyner i ddiwedd plentyndod.

Fel plentyn ces fy nychryn gan Wini Ffini Hadog- roedd popeth amdani, gan gynnwys ei henw, mor rhyfedd; fel oedolyn, fe’i deallais ac uniaethais yn llwyr gyda hi, diolch i waith gwych gan Manon Wilkinson.

Cafwyd cipolwg o Wini yn Daisy, merch Lilla, yn y ddrama a’i rhagflaenodd- fel hoeden hyderus a guddiodd freuder mawr. Ces f’atgoffa o berfformiad gwych yr un actores yn Sgint (Theatr Genedlaethol) y llynedd, a chyfraniad pwysig coreograffi i waith corfforol yr actor.

Roedd hi’n wrthbwynt afieithus i’r merched bach da, ond rhaid canmol Fflur Medi Owen am berfformiad comig tan gamp. Diolch i’w hanwyldeb diniwed ces fy narbwyllo yn llwyr nad oedd angen ofni Wini- na thyfu fyny, mewn gwirionedd.

Cadarnhaodd y ddwy ddrama hollol wahanol gadernid Betsan Llwyd fel cyfarwyddwraig, a’r penderfyniad cywir i lwyfannu Cyfaill a Te yn y Grug ar y cyd.

Mor ddiddorol oedd cyfosod dau gyfnod o fywyd Kate Roberts a deall y byddai’r naill ddim yn bod heb y llall.  O’r tristwch daeth daioni a golwg o’r newydd ar ddynoliaeth, a stori oesol sy ′run mor berthnasol i ni heddiw.

Bydd taith cenedlaethol Cyfaill / Te yn y Grug yn cychwyn yn Galeri Caernarfon ar y 9ed o Fedi cyn gorffen yn Sherman Cymru, Caerdydd ar Hydref 5ed, 2013. Cliciwch yma am ragor o wybodaeth.

Cafodd y cofnod ei gyhoeddi yn Adolygiad, Theatr. Gosod Nod Tudalen i'r ddolen barhaol.

2 Ymateb i Adolygiad Theatr: Cyfaill / Te yn y Grug (Theatr Bara Caws)

  1. Hysbysiad: Uchafbwyntiau Eisteddfod Genedlaethol Dinbych 2013 | Lowri Haf Cooke

  2. Hysbysiad: Adolygiad Theatr: Nansi (Theatr Genedlaethol Cymru) | Lowri Haf Cooke

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s