Adolygiad Theatr: Perthyn / Belonging (Re-Live

FullSizeRender (9)

Adolygiais Perthyn / Belonging ar raglen Dewi Llwyd ar Fore Sul ar BBC Radio Cymru ar ddydd Sul, Mai 22ain, 2016. Cliciwch yma i wrando eto.

Dwi’m yn cofio gweld drama mor bwerus ers tro â chynhyrchiad dwyieithog Perthyn / Belonging. O fewn munudau i ddechrau’r ddrama, newidiodd yr egni o’m cwmpas, wrth i’r dorf brofi awr a chwarter o ‘ryddhad’. Clywyd wylo, a chwythu trwynau, ar hyd y darn – a bu bonllefau o gymeradwyaeth ar y diwedd.

Y rheswm am hyn oedd mai testun y darn oedd effeithiau clefyd Dementia; ar y claf, aelodau’r teulu a gofalwyr.  Dyma glefyd sydd ar gynydd, ond mae na rwystredigaethau mawr yn perthyn i’r maes, yma yng Nghymru a thu hwnt. Does dim digon o adnoddau, cefnogaeth, na dealltwriaeth, gan adael pawb dan bwysau mawr.

Ymateb i’r hunllef wleidyddol, ac andros o bersonol, hon wna Perthyn / Belonging wrth blethu stori dau deulu â’i gilydd.

Yn gyntaf, cawn stori Sheila (Francine Morgan); cyn-athrawes a mam i ddau o blant, sy’ bellach yn oedolion. Mae Rhian (Karin Diamond, awdures y sgript), sy’ newydd gael babi, yn dechrau poeni am ei Mam wrth iddi ddechrau dangos symtomau rhyfedd; ffwndro, cymysgu’i geiriau, colli ei thymer a rhegi, osgoi ei ffrindiau, ac anghofio apwyntiadau – i enwi rhai. Mae ei mab prysur Gareth (Nathan Sussex), sydd ar ei ffôn byth a hefyd, yn gwadu fod na broblem, gan wneud yn ysgafn o ‘heineiddio naturiol’ eu mam.

Ond wrth i bethau fynd i’r pen, daw diagnosis o’r diwedd, a rhaid i’r teulu o’i chwmpas wneud penderfyniadau, a derbyn cyfrifoldebau. Tanlinellir, fodd bynnag, ar ôl darganfod yn ddigon gynnar, fod Sheila yn rhan ganolog o’r drafodaeth.

FullSizeRender (7)

Yn ail, stori Morys (Llion Williams); Gogleddwr, a mab ffarm, a briododd a Mags (Clêr Stephens) – merch ddi-Gymraeg o Dde Gymru. Fe symudodd y ddau i’r De i redeg garej lwyddiannus, gan fwynhau priodas gariadus dros ben. Bu’r ddau’n cyd-fyw yn y Saesneg (â chyffyrdiadau bach o Gymraeg) am y rhan helaeth o’u perthynas,  a hynny yn weddol hwylus ar y cyfan.

FullSizeRender (8)

Ceir un olygfa ddifyr – noson lansio S4C, lle cyffyrddir ar y tensiwn ieithyddol mewn ffordd hwyliog a chlyfar; mynegir gan y ddau na ddaw eu gwahaniaeth ieithyddol fyth rhyngthynt. Ond dyna’n union ddigwyddiff pan ddechreua Morys golli’i gof, gan ymgolli yn iaith ac atgofion ei blentyndod. Dwyshau wna’r broblem hefyd wrth iddo fyned cartref gofal – does prin neb o’r gofalwyr prysur yn medru’r Gymraeg. Nid pawb chwaith o’i gwmpas sy’n rhannu ei genfdir gwledig, a diwylliant Cymraeg;  elfennau sy’n ail-ymddangos yn ei ‘ddryswch’, fel canu ac adrodd, a siarad â’i hun yn y Gymraeg.

Yma, ceir ymdrech deg i bortreadu sefyllfa ‘ddelfrydol’, sy’n cynnig argymhellion ymarferol. Ceisia Sian (Karin Diamond), yr ofalwraig, fyned byd breuddwydiol Morys, er mwyn ei leddfu a’i ymlacio,  gan wneud ei gorau i siarad ei iaith, a rhannu ei atgofion. Tanlinellir yn fwy na dim, er fod cof y claf yn pylu, y mae’r teimladau yn parhau.

FullSizeRender (6)

Dan gyfarwyddyd hynod grefftus, a sensitif, Peter Doran (a lywiodd Grav i lwyddiant mawr y llynedd), cafwyd cyfres o berfformiadau ardderchog. Llion Williams fel Morys, heb os, oedd seren y sioe;  fe drawsnewidiodd yn llwyr o’n blaenau ar lwyfan. Ond cafwyd hefyd gefnogaeth gref gan yr actorion o’i gwmpas, wrth gynnig gogwyddau gwahanol o effaith y cyflwr ar bawb.

Cynigodd Francine Morgan ddehongliad difyr a deallus o sylweddoliad gwraig weddw graff wrth i natur ei chyflwr wawrio’n raddol arni hi. Dangosodd awdures y cynhyrchiad, Karin Diamond, ddwy agwedd ddyneiddiol ar y profiad o gefnogi’r claf – fel merch ar ben ei thennyn, yn achos Rhian merch Sheila, a’r ofalwraig amyneddgar Siân.

Roedd Nathan Sussex a Clêr Stephens yn gredadwy dros ben wrth gynrhychioli rhwystredigaeth aelodau’r teulu. Yn achos cymeriad Gareth, cydymdeimlwyd â’r reddf naturiol i anwybyddu a gwadu’r gwir, cyn derbyn realiti drachefn. Perthynai elfen o dor-calon i bob cymeriad yn eu tro, ond roedd argyfwng bersonol Mags yn enbydus; rhannwyd ei hing, a’i hystyfnigrwydd, a’i hoerni at Siân – gan rannu taith gwbl naturiol y wraig gariadus.

Rhannodd pawb yr un set, a weithiodd yn wych, wrth i’r straeon gyd-blethu’n slic â’i gilydd. Cynlluniwyd y goleuo’n go grefftus gan Ceri James; ar achlysuron y pyliau anghofus fflachiodd y bylbiau noeth uwchben, fel tarfiad niwrons yr ymennydd. Tanlinellu wnaeth hyn elfen ‘wyddonias’ y cyflwr hwn, a hynny yng ngwir ystyr y gair. A rhaid canmol cynildeb cerddoriaeth James Clark, a fframiodd y cyfan i’r dim.

O ran natur dwyieithiog y cynhyrchiad hwn, teg yw dweud mai’r iaith Saesneg sydd flaenaf. Ond fel yn achos cyhyrchiad Triptych ac A Good Clean Heart, ceir astudiaeth hynod grefftus o’r cysyniad o ddwyieithrwydd, i’w chyflwyno i gynulleidfa ehangach. Ac i fod yn deg, diolch i bresenoldeb canolog Morys, caiff normalrwydd yr iaith Gymraeg ei drin â pharch.

Diolch i sgript aml-haenog, daeth pawb ag elfen o hiwmor i’w portreadau naturiol  o Gymry cyfoes, cyffredin. Ond yn bresennol ym mhob un oedd lefelau dwys o empathi, a gyffyrddodd  y gynnulleidfa i’r byw.

Yn sicr, dyma gynhyrchiad y dylai bawb fynd i’w gweld; gallai Dementia gyffwrdd ym mhob un ohonom. Ond o adnabod aelodau’r teulu, a chyfeillion gwahanol, sy’n delio ag agweddau gwahanol ar y clefyd creulon hwn – rhai ohonynt 24 awr y dydd – rhaid oedd gofyn i mi fy hun a fyddai’r rhain, mewn difri calon, yn dymuno’i phrofi ar noson ‘allan’ prin?  Dim ond nhw all benderfynu hynny;  dyna i gyd ddweda i, yw i’r cynhyrchiad hwn afael yn ddwys iawn yndda i.

Mae taith cenedlaethol Perthyn / Belonging yn dirwyn i ben, yn Galeri Caernarfon (2.30pm & 7pm, Mehefin 2il), a Theatr Brycheiniog Aberhonddu (2pm & 7.30pm, Mehefin 8ed, 2016.) Cliciwch yma am ragor o wybodaeth.

Cafodd y cofnod ei gyhoeddi yn Adolygiad, Theatr. Gosod Nod Tudalen i'r ddolen barhaol.

Gadael Ymateb

Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Newid )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Newid )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Newid )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Newid )

Connecting to %s