Adolygiad Theatr: Wythnos yng Nghymru Fydd (Opra Cymru)

Opra Cymru Wythnos yng Nghymru Fydd

Rai misoedd ar ôl i mi brofi Y Tŵr – yr opera gyntaf  i mi ei gweld erioed yn yr iaith Gymraeg – ces i’r cyfle i fwynhau cynhyrchiad operatig arall a addaswyd o un o weithiau mawr yr Ugeinfed Ganrif.

Nid gwaith abswrdaidd yn deillio o ddrama alegorïaidd oedd hwn, ond cynhyrchiad hwyliog a ‘hygyrch’ dros ben, yn seiliedig ar nofel wyddonias boblogaidd gan Islwyn Ffowc Ellis, Wythnos yng Nghymru Fydd (1957). Cywaith ydy’r darn Opra Cymru hwn rhwng y Prifardd Mererid Hopwood, sef awdur y libretto, a’r cyfansoddwr Gareth Glyn.

Fel yn y nofel, dilynir siwrne Ifan Powell (Robyn Lyn Evans) i ddau fersiwn gwahanol o’r flwyddyn 2033;  y naill yn ddelfryd o’r Gymru hyderus anibynnol, a’r llall yn ‘Western England’ hunllefus.  Mae’n cwrdd â merch ei freuddwydion, yr actores Mair Llywarch (Gwawr Edwards), sy’n  ei sbarduno i newid ei agwedd at wleidyddiaeth Cymru, a brwydr yr iaith. Trwy’r gweledigaethau rhyfeddol hyn, daw Ifan i ddeall fod ganddo ran bendant i chwarae yn nyfodol ei wlad a’i iaith.

 minnau braidd yn nerfus o ddychwelyd i fyd yr opera, wedi her a hanner ddiwedd ganwyn, es i ati i ail-ddarllen y nofel a gyhoeddwyd 60 mlynedd yn ôl. Dwi’n falch i mi’i wneud a dweud y gwir;  mae’n nofel hawdd iawn  i’w darllen a’i mwynhau. Ceir nifer o fanylion y gwnaeth yr awdur eu rhagweld, fel pŵer y rhyngrwyd  ac effaith tîm pel droed o fri ar hyder a hunaniaeth gwlad.  Ond serch hynny, mae gwendidau,  ac mae wedi dyddio’n fawr mewn mannau,  ac felly edrychais ymlaen i weld beth allai’r addasiad cerddorol hwn i gynnig i un lled-newydd i fyd yr opera fel fi.

Rwy’n hapus iawn i ddweud i mi fwynhau’r cynhyrchiad yn fawr. Am un peth, mae’r gerddoriaeth swynol yn eich cipio i le arallfydol, yn llawn ‘motifs’ ac adleisiau y gall bawb eu dilyn yn rhwydd. Roedd y perfformiadau, gan bawb, yn afaelgar dros ben, sy’n pwysleisio mai drama ramantus – mewn sawl ffordd- yw’r stori apelgar hon yn y bôn. Symleiddiwyd y stori, trwy drugaredd, gan gywasgu 174 tudalen o ‘faniffesto’ o’r Gymru ddelfrydol i hanner cyntaf sy’n symud yn chwim, cyn bwrw mlaen â hanner  olaf arswydus, sy’n cynnig blas cas o’r dystopia Cymreig.

Un o wendidau mwya’r nofel yw mai propaganda gwleidyddol yw hi; fe’i chyhoeddwyd gan Blaid Cymru, ac fe’i chyflwynwyd i Gwynfor Evans, yn blwmp ac yn blaen. Golygai hyn  nad oes llawer sy’n amwys  a ‘llwyd’ am y ddau ddyfodol gwahanol, y cofnodir yn glir mewn du a gwyn. Ar adegau, wedi darllen am BOB haen o’r gymdeithas  Gymreig sydd wedi gwella yn y dyfodol, dechreuais ddiflasu ar y weledigaeth sosialaidd oedd yn ymylu ar fod mor un mor unffurf â’r Western England dotalitraidd ei naws. Wedi’r cyfan, yn nyfodol llawn ‘daioni’ yr awdur, mae’r rhan fwyaf o bobol yn lwyr-ymwrthodwyr llysieuol sy’n nyts am grefydd, cerdd dant a dawnsio gwerin, ac sy’n yfed fawr ddim ond ysgytlaeth mwyar duon. Mae hefyd yn gymdeithas sydd yn boenus o batriarchaidd, gyda’r Stepford Wives Cymraeg un ai’n gweini neu’n nyrsio ynteu’n gwenu’n siriol iawn ar eu gŵyr.

Atebwyd y broblem olaf hwn gan benderfyniad ysbrydoledig ar gyfer yr addasiad operatig; newidiwyd rhyw dau gymeriad mawr, sy’n cyflwyno Ifan i’r gweledigaethau dyfodolaidd. Yn yr opera, mâe Sian Meinir yn chwarae’r bio-ffisegydd Dr Heineke, sy’n gyfrifol am greu’r ‘dyfais’ amser, a hefyd prif dywysydd Ifan, Alfana Llywarch – sy’n academydd, ac yn fam i Mair.

Problem fwya’r cynhyrchiad opera, hyd y gwelwn i, oedd y pwyslais gormodol a roddwyd ar is-stori’r ‘Crysau Porffor’, sef yr heddlu cudd sy’n gymharol ymylol yn y nofel wreiddiol. Rhoddwyd llawer mwy o sylw’r rhain yn yr opera, gan ddrysu nifer o nghwmpas nad oedd wedi darllen y nofel ers tro byd. Ond wedi dweud hynny, rhaid canmol cyfraniad Sion Goronwy, sy’n chwarae’r ffasgydd Capten Steele; hawdd oedd dilyn pob gair wrth iddo leisio’n gyfoethog ddyhaeadau ei wrthblaid ei hun.

Roedd y bartneriaeth rhwng Robyn Lyn a Gwawr Edwards yn un ddisglair, gyda’r cemeg rhwng y ddau yn tasgu o’r llwyfan yn ystod eu meet-cute yn Theatr Genedlaethol y dyfodol. Ond wrth i’r ddau droi eu cefnau yn achlysurol ar dorf  neuadd Memo y Barri, collwyd ystyr ac yngangiad ambell linell yma a thraw. Trueni am hynny, gan fod libretto Mererid Hopwood yn ‘canu’ ac yn slic iawn drwyddi draw.

Cafodd y ddau, ynghyd ag eraill, rannu deuawdau a thiawdau gwych; yn aml iawn, teimlais fy mod y arnofio ar gwmwl rhif  9 o bleser wrth wylio ffilm gerddorol o Hollywood yr oes aur. Cyflwynodd y delyn adlais hardd o stori eu rhamant, a wreiddiwyd yng Ngwlad y Gân.

Creodd Siân Meinir argraff gref  fel tair merch amrywiol a gynigent borth i Ifan i’r dyfodol. Yn achos y Fraulein Doktor Heineke, ac Alfana Llywarch, cawsom gip delfrydol ar y dyfodol; ond yn achos ‘Hen Wraig y Bala’, yn ei dryswch a’i dementia, torrwyd ein calonnau, gan ysbrydoli’r anthem ola’ angerddol,  am frwydro ‘Ymlaen’.

Cafwyd cefnogaeth gref gan aelodau ifainc y corws, a hefyd gan leisiau ‘addawol’ cwmni Opra Cymru; Seimon Menai a Gethin Lewis yn arbennig, mewn rhannau cynorthwyol. Gwerthfawrogais y gwisgoedd, a’r deunyddiau sgleiniog Bucks-Fizz, a lynodd yn gawslyd o daer at weledigaeth hen-ffasiwn Islwyn Ffowc Elis ar gyfer dyfodol sy’n cyfuno brethyn a baco-foil.  Dibynai’r set syml ar waith goleuo celfydd iawn i gyfleu’r ‘daith amser’ yn ddeheuig, a hoffais gysgodion y coedwigoedd i’n daearu yn y Gymru hunllefus,  fel a gafwyd yn y nofel, er na aethpwyd i fanylder am hynny yn y sgript.

Yr oedd digon i’w fwynhau, ac i’n hatgoffa o’r clasur llenyddol, sydd fel Cysgod y Cryman, mewn ffordd, yn cynnig ‘sebon’ o gynhyrchiad poblogaidd ei apêl. Wedi denu cynulleidfaoedd i ddau gynhyrchiad opera Cymraeg a addaswyd o glasuron o ganol yr Ugeinfed Ganrif, efallai ei bod hi’n bryd i ni brofi opera gyfoes, a honno’n un newydd sbon.

Efallai fod rheiny yn eiriau wnaiff ddychwelyd i’m melltithio i, ond dwi’n credu mod i’n barod i gamu i lawr nesaf yr opera Cymraeg. Fe brofodd y cynhyrchiad llwyddiannus hwn nad oes rhaid ‘ofni’r’ opera,  a bod modd cynnig celfyddyd o’r radd flaenaf wrth hefyd apelio at y gynulleidfa graidd. Fel y dywed Islwyn Ffowc Ellis yn y nofel ei hun, ‘Mae cenedl yn gwneud pethau mawr wedi colli’i chymhleth israddoldeb’. ‘Ymlaen’ yn wir i’r opera nesaf Gymraeg.

Bu opera Wythnos Yng Nghymru Fydd (Opra Cymru) yn teithio ledled Cymru rhwng Tachwedd 10ed- 25ain, 2017. Cliciwch yma am ragor o wybodaeth am y cynhyrchiad a’r daith.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Cerddoriaeth, Llenyddiaeth, Llyfrau, Theatr | 1 Sylw

Adolygiad Theatr: Mwgsi (Cwmni Frân Wen)

IMG_2706

Pur anaml y bydda i’n gadael sioe yn siomedig iawn am nad oedd hi’n ddigon hir. Ond ges i fy hudo i’r fath raddau gan sioe newydd Cwmni Frân Wen, nes i mi ddigio ei bod mond gwta awr o hyd. Gallwn yn hawdd fod wedi treulio cryn dipyn rhagor ym myd Mwgsi; hafan freuddwydiol o hardd, serch testun gwenwynig y darn.

Addasiad, i raddau,  yw’r sgript (gan Manon Steffan Ros), o gyfres cignoeth o flogbostiau a gyhoeddwyd gan Megan Davies o Bwllheli yn 2015. Penderfynodd hithau fwrw’i bol ar-lein ar ôl darganfod fod arni ganser lymffoma Hodgkin, a hithau newydd droi’n 18 oed. Mae’r sioe felly’n dilyn ei siwrne ‘hi’ trwy gyfnod heriol, a thu hwnt.

Mae’r cynhyrchiad arbrofol yn archwilio ffyrdd newydd o gyfleu taith gorfforol, a meddyliol o’r fath. Dibynwyd yn helaeth ar ystumiau dawns, cerddoriaeth a thafluniadau i archwilio teimladau o bob math. Ond peidiwch ag ymateb i’r geiriau ‘arbrofol’ nag ‘archwilio teimladau’ wrth wingo, a phenderfynu fod hon yn sioe sy’n werth i chi ei hosgoi.

Am un peth, mae’r agoriad estynedig yn cynnig symffoni i’r synhwyrau, sy’n ein denu i fyd afreal. Dyna ydy byw a chanser, i’r claf a’u caredigion; rhyw fath o gyflwr o oresgyniad bisâr. Tra bod y byd ‘go-iawn’ yn mynnu’ch plagio a rhuthro heibio, rhaid delio’n ddyddiol ag ansicrwydd mawr.

Wedi cychwyn myfyriol yn dilyn patrymau golau celfydd iawn, ac amsugno’r gerddoriaeth gyfareddol, daw tair merch ifanc, eithriadol o hardd, i gyfarch y dorf. Wrth iddynt anadlu’n ddwfn, cawn ein hypnoteiddio’n llwyr, gan ymuno a’u rhythm nhw yn ara bach. Mari (Mirain Fflur) yw un, neu ‘Mwgsi’ i’w theulu, a Greta (Catrin Mara) yw ei ffrind gorau hi. Mae’r drydedd (Ceri Elen) yn ffrind di-enw, ac yn dipyn mwy anelwig, sy’n holl-bresennol ar hyd y darn.

Terfir ar yr awyrgylch cychwynnol o ‘encil ymwybyddiaeth gofalgar’ gan guriadau disco a dawnsio ffyrnig, gan y dair. Try’r set syml yn glwb nos, gyda’r olygfa’n ddathliad meddwol o ddiwedd cyfnod arholiadau Lefel A. Mae’r merched â’u bryd ar fynd ar wyliau i wlad Groeg am un haf ola’ cyn ymuno â’r byd go iawn. Ond bore wedyn rhaid i Mari wynebu peiriant pelydr X; bu’n fyr ei gwynt, a’n colli pwysau ers tro.  Bu hynny, fe ymddengys, yn achos pryder ers amser i Greta, ond testun balchder i Mari, a’i ‘chysgod’ hardd. Ymhen dim, yn bur anffodus, cawn glywed ganlyniadau’r prawf; mae arni ganser, ac mae’n Kali Nichta ar ei gwyliau Gwlad Groeg.

Am weddill y ddrama, dilynwn daith cyfeillgarwch y ddwy, a chlywn lais achlysurol ei mam. Ond clywn hefyd lais arall, gan bresenoldeb parhaol ar lwyfan; ai angel gwarcheidiol neu ddiafol mewn croen, yw’r ffigwr amwys hwn?

IMG_2705

Cyd-weithiodd y dair actores a’i gilydd yn wych, gan gyd-blethu profiadau cymysg iawn. O sgrechian anifeilaidd i fudandod, yn achos Mirain Fflur, mewn ymateb i’r newyddion, a’r triniaethau cas. Cafwyd haenau o hiwmor lliwiau cleisiau amrywiol, o iaith goch i arsylwadau du bitsh. A daeth Catrin Mara â dyfnder pellach ac aeddfedrwydd i’w rhan fel haden o ffrind orau, sy’n gymysg oll i gyd.

Ond gadawyd marc cwestiwn dros bresenoldeb y drydedd ferch,  y mae Mari yn gyd-ddibynnol arni am gyfnod maith. Fe ddatblygodd yn gymeriad fel a gafwyd yn ffilm The Sixth Sense, y byddai’n gwbl amhriodol i mi ymheleaethu ar hynny oni bai eich bod wedi ei gweld! Ond gyda’i geiriau o gysur ambell waith, a chynghorion gwenwynig ar adegau eraill, tybed  ai cydwybod, neu lais iasol y canser ei hun oedd hi?

Cafwyd cliwiau i’r pos yn achos eu gwisgoedd hardd; ffrogiau tulle andros o brydferth ond bregus, un lliw cnawd gwelw, a’r llall yn ysgarlad cras. Yn nyfnderoedd y boen, gorchuddiwyd Mair yn y ffrog waedgoch, ond wrth iddi hithau gryfhau, diosgodd y ffrog honno, a gwanhau wnaeth ei hefaill milain-mynwesol. Ond amheuthun oedd arsylwi i’r berthynas barhau, wrth i Mair dderbyn y canser  – a hi ei hun – fel rhan o’i chorff ac nid ‘gelyn’ i’w ‘frwydro’, a’i ‘drechu’ (neu ‘golli’ iddo) ar faes y gad.

Yn bendant, cafodd cynulleidfa ifanc Chapter, Caerdydd, fodd i fyw, wrth weld y merched yn ‘cambihafio’ ar lwyfan yn y Gymraeg. Ynghyd â’r dryswch a’r ofn ingol sy’n mynd law-law a’r ias, archwiliwyd ambell ‘bleser’ euog, neu annisgwyl, y profwyd gan y claf; o ymwrthod â geiriau o gydymdeimlad yn llwyr, a throi’n selebriti lleol o fath, cafodd Mari ddiosg ei mwgwd cymdeithasol, derbyniol, ac yngan ffwc o sgrech reddfol, gras.

IMG_2707

Hoffwn yn bendant fod wedi treulio tipyn rhagor â’r dair, a rhan fechan mam Mair, na wyddwn fawr ddim amdani. Fe glywsom ei llais cynnes yn adlewyrchu ambell waith, ond ddim chwarter digon iddi ddatblygu’n gymeriad o gig a gwaed .

Gallai’r ddrama ei hun yn bendant fod wedi hymestyn gryn dipyn hwy, i ni yn y dorf gael cyfnod  i ddygymod a nifer o’r themau. Wedi’n denu ni fewn, daeth y ddrama i ben ar ffurf hanner-ochenaid braidd, gan adael nifer yn holi, oes toriad, ac wedi hynny, ran dau? Fe wn nad oes byth ‘all-clear’ go-iawn, pan fo canser yn y cwestiwn. Ond gobeithio y gellid datblygu Mwgsi ymhellach i gynnwys elfen tipyn cliriach o ‘ryddhad’.

Mae drama Mwgsi (Cwmni Frân Wen) yn parhau ar daith ledled Cymru tan y 23ain o Dachwedd, 2017. Cliciwch yma am wybodaeth pellach.

Ariennir yr adolygiad hwn, fel pob adolygiad theatr arall gen i, gan Gronfa Beirniaid Cymru. Os ydych chi’n gwerthfawrogi adolygiadau proffesiynol o’r fath, ac yn dymuno cyfrannu – fel cwmni theatr, neu unigolyn – at y gronfa i sicrhau adolygiadau pellach, cliciwch yma, am ragor o wybodaeth. 

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Theatr | Rhowch sylw

Adolygiad; Y Gadair Wag (Llenyddiaeth Cymru)

FullSizeRender (76)

Dros y misoedd a’r wythnosau diwethaf, nodwyd digwyddiad o bwys yng Nghymru; canmlwyddiant marw’r bugail Ellis Evans yn Y Rhyfel Mawr. Bu farw’r Cymro o fferm Yr Ysgwrn ar gae yn Ypres, Gwlad Belg, ar y 31ain o Orffennaf, 1917. Ond dros y ganrif a fu, fe’i anfarwolwyd ledled Cymru fel ‘Hedd Wyn’ (ei enw barddol), neu ‘Bardd y Gadair Ddu’.

Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Penbedw, 1917, taenwyd mantell dros y Gadair hardd wrth i Dyfed, yr Archdderwydd, gyhoeddi marwolaeth y Prifardd ar faes y gad. Yr Arwr oedd testun yr Awdl y flwyddyn honno, a fyth ers hynny, daeth y bardd o Drawsfynydd i gynrhychioli’r golled a brofwyd gan genedl gyfan.

Eleni, cyhoeddwyd cyfrolau, a darlledwyd rhaglenni di-ri amdano; un o’r goreuon oedd Hedd Wyn: Canrif o Gofio, a ddarlledwyd ar S4C, ac yn y Saesneg ar BBC Cymru. Fe’i chyflwynwyd gan y Prifardd, a Bardd Cenedlaethol Cymru, Ifor ap Glyn, a blethodd yr hanes pwerus â deunydd archif dirdynnol dros ben.

Mae’r sioe farddonol, Y Gadair Wag, mewn ffordd yn gydymaith o gynhyrchiad, wrth gynnig dehongliad aml-haenog o hanes, ac etifeddiaeth, ‘Hedd Wyn’. Ond er yn sioe un-dyn ar yr arwyneb, mae’n cynnwys cyfraniadau gan feirdd di-ri. Ac mae hynny’n addas iawn, gan fod sioe Y Gadair Wag yn cynnig teyrnged i fwy nag un dyn.

FullSizeRender (75)

Ifor ap Glyn, unwaith eto, sy’n ein tywys ar hyd llwybrau niferus yr  hanes trist. Fel perfformiwr, mae’n showman ag  iddo arddull ‘yn dy wyneb’, sydd ddim o reidrwydd at ddant pawb. Ond ag yntau’n gwbl hyddysg yn ei bwnc, wedi ymchwilio yn drwyadl i’r maes, mae’n ‘gyfarwydd’ hyderus sy’n gyffyrddus yn ei rôl wrth adrodd stori sy’n croesi sawl ffin.

Yn sylfaenol, ar hyd y sioe, mae’n cynnig darlith aml-haenog , sy’n plethu cerddoriaeth, ffilm a barddoniaeth ynghyd. Cyfoethogir hyn oll gan gyfarwyddyd Ian Rowlands, sy’n ein denu ni fewn i rannu yn y wefr â synnwyr o gelf a choreograffi.

Beth yn union ydw i’n ei olygu â hynny? Wel ystyriwch y rhan fwyaf o ‘sioeau’ barddonol sy’n ‘agored’ i’r cyhoedd, o Talwrn y Beirdd a Stompiau gwahanol. Yr hyn gewch chi, ar y cyfan, yw ymryson rhwng dynion, sy’n adrodd cerddi fesul un ar y tro. Fe brofwch groen gwydd ar hyd eich corff ambell waith, os yw llinell yn ‘canu’, a chysylltu’n syth i’ch calon chi. Ond prin iawn yw’r rheiny ymysg aelodau’r dorf  sy’n ‘dallt y dalltins’ am gynganeddu, gan adael diwylliant caeth, sy’n derbyn nawdd helaeth, a fawr neb yn fodlon rhannu eu barn go iawn.

Yn 2011, gwnaeth tri bardd ifanc dinesig –  Osian Rhys Jones, Catrin Dafydd a Rhys Iorwerth – waith gwych i sefydlu nosweithiau ‘meic-agored’ poblogaidd Bragdy’r Beirdd, a hynny heb geiniog o nawdd. Cynigwyd sesiynau atyniadol, mewn lleoliadau anarferol, yn trafod pynciau cyfoes â thafod yn y boch. Ond hyd yn oed yn achos digwyddiad cŵl Bragdy’r Beirdd (sy’n cynnig gig gerddorol fel rhan o’r noson erbyn hyn), mae’n anodd osgoi’r ffaith mai rhestr o feirdd, o amryw safon, yn darllen eu cerddi yw patrwm pob noson, yn y bôn.

Difyr felly oedd profi cynhyrchiad wahanol iawn Y Gadair Wag, y mae’n deg i ddweud a dderbyniodd nawdd gan amryw ffynhonellau, ym mlwyddyn ‘Cymru’n Cofio’ Llywodraeth Cymru. Teg yw dweud yw fod derbyn nawdd, yn yr achos hwn, wedi llwyddo i wthio, a chroesi ffiniau, a chynnig profiad gwahanol, a gwerthfawr tu hwnt. Yn yr hinsawdd economaidd sydd ohoni, byddai werth i feirdd Cymru dyrru i’w gweld, i hel syniadau ar sut i hudo’r dorf. Ond byddai hefyd yn talu i gynullfaoedd ledled Cymru ei phrofi, er mwyn codi eu disgwyliadau ynglyn â beth yw ‘digwyddiad barddonol’ o werth, a miniogi rywfaint ar eu crebwyll beirniadol eu hunain.

Y Gadair Wag

Sut beth felly oed y sioe? Wel yn naturiol, roedd yn ddirdynnol, ag ystyried y pwnc dan sylw, ond roedd hefyd yn ddyfeisgar, a dadlennol iawn. Tipyn o gamp, ag ystyried fod yr hanes yn gyfarwydd i nifer fawr, ond profwyd hefyd ambell wendid, gyda llaw.

Fe brofais i’r sioe, sy’n teithio Cymru a thu hwnt, yn festri capel y Tabernacl yng nghanol Caerdydd. Roedd y ganolfan yn orlawn, oedd yn syndod ar nos Sadwrn, ond eto’n ddealladwy ag ystyried natur  ‘achlysur arbennig’ y sioe. Diffoddwyd y goleuadau, a gwynebwyd sgrîn fawr ar lwyfan, a greodd naws sinematig dros ben.

Cychwynnwyd â ffilm o’r Gadair Ddu ei hun, i gyfeiliant tyner piano a feiolin. Rhoddwyd y cyfle i ni werthfawrogi’r gwaith cerflunio cain gan y crefftwr Eugeen Vanfleteren, ffoadur rhyfel o Mechelen yng Ngwlad Belg. Fe’n denwyd ni wedyn yn bellach mewn hanes â sain a geiriau cerdd ‘Atgo’ gan Hedd Wyn. Yna daeth Ifor ap Glyn i’r llwyfan, at ‘bulpud’ syml aml-bwrpas, â llyfr nodiadau mawr o’i flaen. Ond prin yr edrychodd ar y ‘sgript’ ar hyd y sioe, mor gadarn oedd ei afael ar bob gair.

FullSizeRender (77)

Creodd ddarlun eang o fywyd a marwolaeth Hedd Wyn, gan ei gysylltu â’i gyd-Gymry, a ffigurau rhyngwladol, gan gynnwys Belgiaid a bardd o Wyddel. Archwiliwyd ffeithiau hysbys am y bardd o’r Traws, ac fe’u cwestiynwyd, a’u dwyshawyd gan fanylion bach ymylol, ond dynol, am y ‘bugail’ a’r ‘breuddwydiwr’ Ellis Evans.  Rhannwyd ei gerddi’n achlysurol, wrth daflunio’r geiriau dros archif ar sgrîn, ac fe’u hadroddwyd gan actorion gwych  – Gwyn Vaughan Jones ac Owen Arwyn yn eu plith.

Ond bob hyn â hyn, rhannodd Ifor gerddi cynnil o’i eiddo ef, i atalnodi cyfnodau gwahanol Hedd Wyn, a themau a godwyd yn naturiol iawn o’r llith. Y cyntaf o’r rhain oedd Darllen Ei Grys, am y profiad o hel llau yn y ffosydd. ‘Perfformiodd’ y bardd y gerdd, mewn cydweithrediad â’r delweddau ar sgrin, a’r gwaith goleuo deheuig uwchlaw. Cerdd arall greodd argraff oedd myfyrdod hardd ar brofiad ffoaduriaid. Cydiodd Mwyara yn dyner yn nryswch plentyndod, a chysylltwyd y ddelwedd o ‘weiren bigog’ rhyfel â chael eich crafu, tra’n hel mwyar, â drain.

Rhannwyd hefyd gerddi gan feirdd eraill, Myrddin ap Dafydd a Siân Northey yn eu plith; recordiwyd lleisiau ambell un, a crewyd ffilmiau gydag eraill, a weithiodd yn dda wrth ychwanegu ‘dyfnder’ pellach i’r sioe. Rhaid canmol yn arbennig gerdd olaf Sian Northey, a gyfeiriodd at ddelwedd gyfoes o gerflun Hedd Wyn yn Nhrawsfynydd. Ond llai llwyddiannus, mae gen i ofn, oedd cyflwyniad cerdd Marged Tudur am archwilio teimladau Mary Evans, mam Hedd Wyn.

Serch ei chyflwyniad gan Ifor ap Glyn, a bwysleisiodd gysylltiadau teuluol Marged â fferm Nant Fudur (Nant y Frwydr) nid nepell o’r Ysgwrn,  efallai fod angen egluro rhywfaint pellach ar gynnwys y gerdd; roedd  mynegiant moel y bardd wrth ddyfalu teimladau’r fam bron yn gwbl di-emosiwn, yn y ffilm ohoni’n eistedd ger aelwyd Yr Ysgwrn. Yn bendant, fel y gwn i’n iawn, nid yw galar yn ddagrau i gyd, ac mewn ymateb i golled mae rhywun yn colli pob teimlad. Ond  mae’n bendant o gymorth i’r gwrandawyr ddeall ystyr y geiriau’n gynt wrth gynnig cliwiau yn nhôn y llais. Gwn hefyd fod traddodiad helaeth yng Nghymru o’r ‘Fam’ a’r ‘Wraig Fferm’ fel ffigwr di-lol a diymhongar. Ond dim ond erbyn diwedd y gerdd y deallais ei chyd-destun yn llawn, sydd yn biti, gan fod potensial i’w chynildeb greu argraff fawr.

Mae’n flin gen i bigo ar fardd ar ei phrifiant – ac mewn gwirionedd, beirniadu’r cyfarwyddo y gwnaf yma, wrth i’r enghraifft yma dorri ychydig ar fomentwm naws y noson, a ddatblygwyd yn gelfydd tan hynny. Ac mae’r enghraifft yma hefyd yn codi penbleth ddiddorol ynglyn ag unrhyw noson ‘barddoniaeth byw’. Oherwydd er cystal eu geiriau, nid pob bardd sy’n actor neu ‘berfformiwr’ wrth reddf, sydd yn broblem pan fod gofyn cyflwyno o flaen cynulleidfa fyw.

I’r gwrthwyneb yn llwyr, ar achlysur arall yn ystod y sioe, rhoddodd Owen Arwyn swmp o emosiwn i’w ddarlleniad o erthygl yn Herald Caernarfon, wrth chwarae un o ddau newyddiadurwr a frysiodd i’r Ysgwrn i gwrdd â’r teulu ym mis Medi 1917, gan gychwyn traddodiad maith o ‘bererindota’. Roedd ei ddarlleniad ef bron iawn yn droedig o bruddglwyfus , ond atebwyd hynny’n syth bin gan esboniad Ifor ap Glyn, wrth iddo’i roi yng nghyd-destun datblygiad graddol ‘cwlt’ Hedd Wyn.

Ond yn hwyrach,  syrthio’n fflat wnaeth y dechneg o ddarllen geiriau Fflemeg, a Gwyddeleg, ar yr union yr un pryd ag y tafluniwyd cyfieithiad Cymraeg y geiriau ar sgrîn. Dim ond hyn â hyn gall yr ymennydd ei gymeryd ar yr un waith – byddai wedi bod yn fwy effeithiol i gyflwyno’r ddwy elfen yn olynol, ac anibynnol o’i gilydd. Fe nryswyd i’n llwyr, ar adegau diddorol dros ben, wrth i’r sioe roi’r hanes mewn perspecif rhyngwladol.

Hefyd – a wir i chi, dyma’r feirniadaeth olaf, dwi’n gaddo – a dwi’n pwysleisio mai mân frychau yw’r rhain, ond pethau a effeithiodd lif y noson, o’m rhan i. Cafwyd nifer o elfennau cyffredin yn y sioe hwn â’r rhaglenni teledu; dim byd yn bod ar hynny o gwbl  gyda llaw, gan i’r berthynas roi cyfle i’r cyflwynydd archwilio nifer o themau difyr mewn mwy o fanylder, gan gynnwys y cyfle roi cyd-destun cyfoes i argyfwng y ffoaduriaid. Ond i’r rheiny ohonom a werthfawrogodd raglen  Hedd Wyn; Canrif o Gofio, doedd dim modd y gallai actores wneud cyfiawnder â geiriau, a mynegiant Enid, chwaer Hedd Wyn, wrth iddi ddisgrifio sut glywodd hi am farwolaeth ei brawd. Rwy’n tybio mai heriau cyllidebol oedd wraidd y ffaith rwystredig na chwaraewyd y pwt archif o Enid ei hun. Cofiwch, mae’n siwr i eraill, na welodd y rhaglen, gael eu cyffwrdd i’r byw.

Mae cymaint o elfennau bychain y sioe wedi aros gyda mi. Mae’n sioe gryno iawn, lai nag awr a hanner o hyd, ac mae wir wedi’i hamseru i’r dim. Rwy’n edmygu camp y tîm cyfan am lwyddo i gadw trefn ar lu o linynnau. Mae’r ddelwedd o Bob, brawd bach Ellis, ger ei fedd, yn bendant wedi aros gyda mi; dwi’n siwr y gellid fod wedi datblygu’r elfen honno, prif destun ‘penderfyniad arwrol anhunanol’ Hedd Wyn – ond yn deall nad oedd lle i bob dim.

Wedi trafod – a beirniadu – awdl fawr Yr Arwr, daeth y sioe yn ôl at deitl Y Gadair Wag. Sylweddolwyd erbyn diwedd fod i’r teitl sobreiddiol arwyddocad ehangach na hanes ’mond un dyn. A rhoddodd y dewis naturiol i chwarae Spiegel im Spiegel gan Arvo Pärt dros restr o enwau gyd-destun pellach i’r hanes trist.

Roedd  y sioe yn enghraifft wych o beth ellir ei gyflawni, wrth ddeffro hen eiriau o gwrlid eu cloriau, a’u harddangos mewn golau newydd sbon. Ar y naill llaw, mae’r Gadair Wag yn gynhyrchiad syml, gwerinol ei naws; ar y llall, mae’n cynnig ‘perfformiad’ soffistigedig. Mynwch docyn i weld sioe sy’n mynd i’r eithaf i brofi sut mae’r reddf greadigol yn drech na rhyfel.

Mae Y Gadair Wag yn parhau ar daith ledled Cymru, ac Iwerddon – cliciwch yma am ragor o fanylion. Mae’r cynhyrchiad yn rhan o brosiect Barddoniaeth Colled / Poetry of Loss, a weinyddir gan Llenyddiaeth Cymru, ac a ariennir gan Rhaglen Canmlwyddiant y Rhyfel Byd Cyntaf  Llywodraeth Cymru Cymru’n Cofio – Wales Remembers 1914-1918.

Os na fydd modd i chi brofi sioe bwerus Y Gadair Wag ar daith, gadewch i mi eich annog i wylio’r rhaglen gysylltiedig Hedd Wyn; Canrif o Gofio ar S4C. Mae’n cynnwys archif anhygol o werthfawr gan nifer fawr o unigolion, gan gynnwys fy Nhaid, W.D.Williams, yn adrodd yr hanes o fynychu seremoni’r Cadeirio yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Penbedw, yn 1917.

Dyma i chi lun y rhannodd fy ewythr Iolo Wyn Williams (Tregarth) â mi yn sgil y darllediad hwnnw, o Nhaid – Y Prifardd W.D. Williams o’r Bermo – yn arwain criw ifanc i Drawsfynydd i adrodd hanes Hedd Wyn, a Mam, Nia Powys, (y trydydd o’r chwith) yn eu plith.

IMG_2568

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Llenyddiaeth, Theatr | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr: Sieiloc (Miles Productions)

FullSizeRender (74)

Dwi wastad yn edrych ymlaen i sawru perfformiad gan Rhodri Miles, yr actor o Bontarddulais. Creodd argraff anferthol ar gynulleidfaoedd ledled y byd, gyda’i  berfformiadau un-dyn o Richard Burton yn Burton, a Dylan Thomas yn Clown in The Moon. Fel yn achos Michael Sheen, mae e’n mynd dan groen cymeriad i’r fath raddau mai pur amhosib yw gwahaniaethu  rhwng y testun a’r artist o’n blaenau. Mae ei garisma yn tasgu o’r llwyfan, a’i lais yn  taro uchelfannau’r ‘gods’. Nid peth bach, gyda llaw, mo hynny yn y theatr Gymreig sydd ohoni.

Wel, y testun dan sylw yn ei sioe diweddaraf yw cymeriad arall cyfarwydd dros ben. Cyfarwydd, hynny yw, i genedlaethau o ddisgyblion ysgol a dilynwyr Shakespeare, sef Sieiloc o’r Marsiandïwr o Fenis. Ond pa mor deg fu’r dehongliad o’r benthycwr arian Iddewig, sy’n chwarae prif ‘ddihiryn’ y cynhyrchiad clasurol hwnnw? Yn nrama rymus Gareth Armstrong, awn ar siwrne ’nol mewn amser i ganfod gwreiddiau anghyfiawnder mawr.

O’m rhan i, galla i adrodd llinellau cyntaf araith ‘Portia’ ar fy nghôf, fyth er dosbarth Saesneg Mrs Rogers ym Mlwyddyn 3. Hi yw’r ferch, dan gochl ‘cyfreithiwr’, sydd yn llwyddo i herio Sieiloc wrth iddo geisio hawlio’i ‘bwys o gnawd’ mewn llys barn.  Ond beth am Sieiloc ei hun?  Beth ydw i’n ei gofio amdano fe?  Yn syml, braidd dim. Ond diolch i gyfarwyddiadau’r bardd o ddramodydd, gwn yn iawn ei fod yn ‘Iddew’ – ac fod hynny, wrth ddweud y cyfan,  yn gryn sarhàd.

Er nad eicon Cymreig fel ‘Dylan’ neu ‘Rich’ sydd dan sylw ar hyd y darn, neu ‘arwr’ Shakespeare amlycach – fel Hamlet neu Macbeth – y mae Sieiloc yn sioe yn sydd gorfod ei weld ‘yn y cnawd’.  Am gyfnod o awr a hanner (ar ben yr egwyl o chwarter awr), mae Rhodri Miles yn cynnig storom drofannol o berfformiad,  sy’n gadael y dorf yn syn ac yntau’n chwys drabŵd, gyda phawb yn ail-gwestiynnu bywyd! Mae e’n llwyddo i ddadlennu gwerth canrifoedd o ragfarn yn erbyn hil ddioddefodd sawl cam; yn y byd go iawn , ac yn sgil hynny, ar amryw lwyfan.

Yn ogystal â ffigwr y benthycwr arian ei hun, mae’r actor yn chwarae dwsinau o Iddewon eraill mewn hanes; y ‘bradwr’ Pontiws Peilat a’r ‘bwystfil’ Barnabas yn eu plith –  ynghyd â chymeriadau eraill gan Shakespeare, fel Portia a Romeo. Ond y seren annisgwyl – a phrif lywiwr y sioe – yw cymeriad anghyfarwydd dros ben; yr unig Iddew yng  nghanon y bardd, ag eithrio Sieiloc ei hun, ac – yn ddigon trasig – ei unig ffrind.

Cawn gyflwyniad comig i Tiwbal (Rhodri Miles), is-gymeriad yn y ddrama fawr ei hun, Y Marsiandïwr o Fenis. Wyth llinell sydd ganddo, ond mewn ‘golygfa allweddol’, yn ôl ei ymffrost ei hun. Yn ôl y bardd o Stratford ar Avon, mae’n ‘Iddew cyfoethog’, sy’n  adnabod Sieiloc… a dyna ni. Mae’n bodoli yn unig i roi cyd-destun i’r ‘cnaf’, ac yn ôl Tiwbal, i gadw’r stori i fynd. Ond yr hyn sy’n ysblennydd am y ddrama fentrus hon yw fod Tiwbal yn ail-gastio ei hun; fel cyfaill mynwesol i Sieiloc dlawd, ac yn ‘bresenoldeb cryf, distaw… Tiwbal!’, ac yn arwr yn ei hawl ei hun.

Yn ogystal ag ail-gyflwyno Sieiloc o’i berspectif ef, mae Tiwbal yn taenu golau ar ganrifoedd o  erledigaeth, a gwrth-Semitiaeth, ac yn ein gwahodd i ddarllen rhwng pob llinell. O dudalennau’r beibl, i’r Doomsday Book, a thu hwnt i gyfrol Mein Kampf. Ond hefyd cawn gip ar sut ddylanwad gafodd hyn ar ddramodwyr,  ac actorion mawr o fri. Dychmygwch pe bai ‘Rosencratz a Guilderstein’ Tom Stoppard yn olygyddion rhifyn arbennig o Searchlight;  dyna i chi’r ddrama ddyfeisgar hon yn ei hanfod, ond gyda thipyn mwy o hiwmor Cymraeg.

Oherwydd, serch yr hanes astrus – ac yn wir, mewn mannau, mae’n danfon sawl ias oer  lawr eich cefn – mae Sieiloc yn ddrama ddifyr,  a doniol dros ben. Diolch i addasiad Cymraeg gan Rhodri Miles , a’r gyfarwyddwraig cyswllt Rhian Morgan  (ynghyd â gwaith cyfieithu pellach gan Bethan Mair) mae’r sgript gignoeth o ffraeth yn hawdd i’w fwynhau, a gafael yr actor yn y geiriau yn gadarn ac yn llawn gorfoledd ar adegau.

Os oes ‘uchafbwynt’ i’r ddrama, yna mae astudiaeth Tiwbal o’i wyth llinell ‘allweddol’ yn cynnig dosbarth meistr yn nisgyblaeth ‘method’,  a ‘phatholeg’ y theatr . Mae’r adeiladwaith yn berffaith, wrth ein gwahodd i gyd-archwilio pob deimensiwn o un olygfa, a ddiddymwyd yn llwyr o hanes am 99 mlynedd!  Ac mae datganiad aml-gymeriad yr actor o olygfa’r llys barn yn gyfangwbl orchestol.  Mewn cwta bum munud, profwn chwyrligwgan o brofiadau, o hyder pur yn ein ‘arwr’ newydd,  i ansicrwydd ac anghyfiawnder, cyn glanio mewn pydew  o anobaith llwyr.

Gyda Hillary Clinton wrthi’n hyrwyddo ei llyfr, What Happened?, yr wythnos hon – sy’n asesu ei methiant yn erbyn Donald Trump, mewn gwaed oer – rwy’n tybio y byddai gwylio’r ddrama Sieiloc o fudd mawr, yn ei gwewyr, a’i dicter naturiol hi. Oherwydd nid drama am ddioddefaint Iddewon yn unig yw hon, ond effaith rhagfarn ar leiafrifoedd o bob math.  Ac wrth wylio, canodd sawl cloch i’r Gymraes Gymraeg hon, mewn byd ôl-Brexit, ben-i-waered, brawychus.

Profais y ddrama wych hon yn Nghanolfan Soar Merthyr Tudfil, gofod perffaith ar gyfer llwyfaniad o’r fath. Chwaraeodd Rhodri Miles i’r dorf, a gwerthfawrogwyd gyffyrddiadau lleol, fel cyfeiriad at Arglwydd Crawshay – cnaf ariannog Castell Cyfarthfa, gerllaw. Ond trawblannwyd y dorf i Mitteleuropa, gan seiniau Klezmer, a chanu hudolus yn yr Hebraeg. Dyma, yn rhyfeddol, oedd  perffomiad cyntaf un y ddrama drydanol hon, sy’n argoeli’n wych ar gyfer taith helaeth ledled Cymru yr hydref hwn .

Os yw’r enw Sieiloc yn eich gadael yn oer, yna heriwch eich rhagfarnau, i brofi drama a pherfformiad tanbaid sy’n siwr o’ch cyffwrdd chi i’r byw.

Mae taith Sieiloc yn parhau ledled Cymru tan ganol Tachwedd 2017. Cliciwch yma am wybodaeth pellach.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Theatr | Rhowch sylw

Y Dinesydd: Bwytai Merch y Ddinas – Llaeth & Siwgwr

Y Dinesydd Medi 2017

Adolygiad Yr Hen Lyfrgell 3

IMG_4425

IMG_4439

IMG_4442

IMG_4433

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Bwyd, Caffi, Caffis Cymru, Canllaw Bach Caerdydd, Tafarn/ Bar, Y Dinesydd | Rhowch sylw

Adolygiad Comedi: Elis James, 2017

Elis James Gartholwg

Welais i ambell ddiddanwr yn ‘marw’ ar lwyfan yn dilyn set erchyll o boenus i bawb. Ond welais i erioed un a aeth i eithafion mor arteithiol ag Elis James i atgyfodi ei hun. Wedi set tra amrywiol o gynnig ‘gwaith mewn llaw’ –  ar noson gyntaf ei daith newydd, yng Nghanolfan Gymunedol Gartholwg, Pentre’r Eglwys, ger Pontypridd – daeth y noson i ben â rwtin a fu bron i lithro o’i afael; ond o enau angau, fe’i achubwyd gan ei nautur hoffus ei hun.

Mae’n deg i ddweud nad oedd Elis ar ei orau yng Ngartholwg, wrth gyfeirio’n gyson at ei nodiadau y gafaelodd yn dynn ynddynt ar hyd y sioe, a barhodd am dros awr o hyd. Cyfeiriodd at normalrwydd nosweithiau tebyg yng nghlybiau comedi Llundain, a rhannodd feirniadaeth dyn ym Mhwllheli a siomwyd gan natur ddi-doreth sioe baratoadol o’r fath, yn ystod ei daith Gymraeg ddiwethaf, Rhacs Jibadêrs.

Ond roedd hufen y deunydd – a chrynswrth y sioe hon – ymysg y rwtîns doniolaf a glywais erioed yn yr iaith Gymraeg. Fe ddweda i hyn, yn blwmp ac yn blaen, fe wnawn i rywbeth i fachu tocyn i noson olaf y daith yng Nghaerdydd, sydd eisioes wedi ‘gwerthu allan’. Erbyn hynny, bid siwr, ac ar bob cam o’r daith, bydd na dynhau, a chryfhau ar y deunydd doniol iawn,  sydd i’w ffilmio ar ar gyfer sioe arbennig i’w darlledu dros Nadolig ar S4C.

Dechreuwyd y noson yn hwyliog iawn yng ngofod orlawn canolfan gymunedol  Gartholwg – man perffaith, a phoblogaidd, ar gyfer cynnal digwyddiadau o’r fath, a sefydlwyd yno naws, a system ddodrefnu, digon tebyg i glwb comedi y Glee Club yng Nghaerdydd.

Fel sy’n arferol â gig comedi, cynheswyd y dorf gan act gefnogol – Steffan Evans ar y noson hon; enw cymharol newydd ym myd comedi Cymraeg, sy’n arddangos potensial mawr. Yn ‘Hambôn o Shir Benfro’ – yn ôl ei ddisgrifiad ei hun – rhannodd Steffan Evans o Eglwyswrw ei gipolwg unigryw ar y byd; o’i argraffiadau yntau o ardal ei fagwraeth, ‘fel Deliverance ond heb y soothing banjo music’  – i fewnfudwyr hunllefus, a’i daith anochel yntau, ‘fel pawb’, i ganfod gwaith yng Nghaerdydd.  Fel cyn-farman y Mochyn Du – neu’r ‘unofficial  Welsh Embassy’ – uchabwynt ei set yntau oedd ei farn di-flewyn ar dafod am arferion cwsmeriaid, a phlant, ‘Cont-Panna’.  Bydd deunydd Steffan yn bownd o daro deuddeg â nifer, ledled y wlad.

Bu oedi am hanner awr, wrth aros am set y seren fawr, oed yn gam gwag, wrth golli’r momentwm a grewyd gan Steffan. Mewn rhai ffyrdd, roedd set Steffan yn dynnach nag un Elis James, oedd ddim cweit wedi hoelio’r ‘gadwyn’ euraidd sy’n clymu popeth ynghyd, fel yn achos ei set orchestol, Do You Remeber the First Time, a brofais yng Ngŵyl Caeredin yn 2011. Ond hawdd dweud hynny am set fer ugain munud o hyd, yr oedd â hoel ymarfer dwys, a chryn fireinio arni.  A chynnes dros ben oedd y croeso i Elis, a gyrhaeddodd, yn ôl ei arfer, yn hamddenol a diymhongar.

FullSizeRender (73)

Ond wrth i’r set fynd yn ei blaen, yr hyn a ddaeth  yn bendant i’r amlwg yw fod enill enwogrwydd pellach – ym myd actio ar ddramau comedi fel Crims a Josh ar BBC3,  ynghyd â’i rol cynyddol fel ‘mascot’ answyddogol tîm pel droed Cymru a ‘Meseia’ comig cefnogwyr angerddol y tîm, mewn gemau gartref a thu hwnt – wedi talu ar ei ganfed mewn sawl ffordd. Ac mae byw yn Llundain, a dod yn dad, yn brawf pendant – yn ei achos ef – o’r hen ddihareb; ‘Gorau Cymro, Cymro oddi Cartref’.

Mae e’n giamstar ag acenion o bob math, ac mae’n bleser cael gweld yr actor ynddo yn cael mynegi ei hun. Fe gychwynnodd wrth ganfod ‘Gog’ o Ddyffryn Nantlle ymysg y dorf Ddeheuol, a sbardunodd rwtîn ardderchog – a llêd-fyrfyfyr – am ddilyn ‘y Palmant Aur’ o Benygroes, yr holl ffordd i Bontypridd. Ni hoffwn roi’r cam-argraff fod ganddo ragfarn yn erbyn Gogleddwyr (er fod ganddo ‘biwt’ o  bwt am gadernid yr acen, a’i thebygolrwydd o oresi Dydd y Farn) oherwydd mae e’r un mor finiog am rai o drigolion ei filltir sgwâr. Cynigodd astudiaeth feistrolgar o’r gwahaniaethau meicrosgopig rhwng acenion disgyblion ysgolion uwchradd amrywiol Sir Gâr.

Ag yntau newydd ddychwelyd o’r gêm bêl-droed ragbrofol rhwng Cymru a Moldofa, rhannodd elfennau o saga ysblennydd pencamwriaethau’r Ewros y llynedd, gan gynnwys ei edmygedd o faneri anferthol pentrefi lleiaf posib Cymru wrth geisio denu sylw rhyngwladol at eu hunain. A sôn am dactegau, fe aeth hefyd â ni ar wibdaith ’nol mewn mewn amser, i’w ymdrechion ofer wrth geisio bachu cariad o blith merched Gorllewin Cymru.  Roed graddfa bendant, o griw ‘glamorous’ Aberystwyth, i ferched Maes yr Yrfa, na feiddiwn ail-adrodd yma.

Ond efallai taw’r rwtîn ddoniolaf (o bosib; roedd cynifer ohonynt, a dweud y gwir), oedd sylweddoliad Ellis, o Lundain bell, nad oes neb yn y byd yn siarad â hen bobol fel y Cymry, ag aelodau aeddfetaf eu teuluoedd eu hunain. Fel yn achos y fideo ‘Bat-Dad’ am deulu o Iwerddon  a aeth yn ‘feiral’ ar y rhyngrwyd yr wythnos ddwethaf,  rwy’n debygol o ail-chwarae sgets Elis am ‘Welsh Cakes’ Anti Beryl ac Wncwl Jac o Gefneithin yn ‘happy place’ fy mhen am flynyddoedd maith. Gyda’r Wasanaeth Iechyd Genedlaethol ar ei gliniau, byddai  argymell gwylio fideo o’r sgets honno yn codi calonnau mwy o Gymry na phrescripsiwn blwyddyn o dabledi Prozac.

Fel yn achos yr ychydig diddanwyr Cymraeg eraill i brofi poblofrwydd torfol, a hawlio ‘sbesials’ ar S4C, ar yr arwyneb, mae Elis James yn troedio tir digon cyfarwydd; o brofiadau yn yr Eisteddfodau’r Urdd a’r Genedlaethol, a chyfieithu diarhebion Cymraeg, a cheisio egluro Sali Mali a ‘Jackie Jokes’ i’r di-Gymraeg. Ond fel y lleill, mae’n defnyddio’r comfort-zones cyfarwydd hynny fel sbardun i wreiddioldeb mawr. Pwy arall ond Elis James allai gysylltu baner bêl-droed o Ffostrasol â diddordeb  Oligarch o Rwsia mewn masnachu’n rhydd â thrigolion pentre Plwmp – a medru dynwared y ddwy acen i’r dim?

Ac yn bendant does neb tebyg i Elis James, am gloddio am gomedi euraidd yng nghysgod canghennau ei goeden deulu ei hun. Fel yn chos Tudur Owen a Stifyn Parri – y profais i ei set Cau Dy Geg bythefnos yn ôl –  mae Elis James yn gwrthbrofi’r wireb fod y diddanwyr mwyaf llwyddiannus yn depressives llwyr, ac mae’n amlwg fod magwraeth ddedwydd ar aelwyd draddodiadol Gymraeg yn cynnig trysorfa ddi-ddiwedd o ddiddanwch, i gystadlu â’r gorau yn y maes, mewn unrhyw iaith. Y gwahaniaeth mawr rhwng yr anialdir o gomedi Cymraeg a’r dilyw o ‘ddigrifwch’ dros y ffin, yw fod cynulleidfaoedd cynhenid wedi bod yn ysu am fab (neu ferch) darogan o gomig i osod (a dathlu, a dychan) eu diwylliant mewn cyd-destun comig ers llawer rhy hir.

Ond wrth  ymsefydlu ei hun ymhellach yn Llundain, gan brofi llwyddiant proffesiynol ac yn ei fywyd personol, mae’n amlwg fod yr Elis James hamddenol bellach gryn dipyn fwy uchelgeisiol. Ac wrth fagu’i ferch fach, a rhannu’i fywyd a’i bartner (yr actores gomig a’r ddiddanwraig lwyddiannus Issy Suttie), sy’n dysgu’r Gymreg, mae e hefyd i weld  gryn dipyn yn fwy gwleidyddol (ag ‘g’ fach), ac angerddol yn ogystal  – ac yn yn fwy ‘crac’, sydd i’w groesawu, yn y byd sydd ohoni.

Peidiwch â ’nghamddeall– dyw e ddim yn debygol o droi ar neb, ac ar hyn o bryd, mae ei orffwylledd amlycaf, ar hyn o bryd, yn gymharol i obsesiwn ei Dad â’r immersion heater. Ond mae’n naturiol fod dod yn riant wedi esgor ar bryderon pellach, sydd – trwy drugaredd, i gynulleidfaoedd Cymru – yn hilarious ar hyn o bryd. Ond mae e’n amlwg yn un sy’n rhoi pwysau mawr arno’i hun, a fel a brofwyd â’r ‘jôc’ olaf yr oedd yn benderfynol o’i chofio cyn gadael, er nad oedd hi, mewn gwirionedd yn haeddu’r fath or-bryder. Tua’r diwedd, roedd yn boenus braidd i wylio Elis annwyl yn bygwth dadelfennu o’n blaenau – cyn i’w gof gwyrthiol ennill y dydd. A synnwn i ddim na fu dan deimlad mawr yn yr wythnosau diwethaf, yn dilyn marwolaeth anhymig, a thrasig, Gethin Thomas, sef cynhyrchydd y daith hon, a’r dd’wethaf, ynghyd â’r ‘sbesial’ ar S4C.

Beth a brofais yng Ngartholwg oedd noson gyntaf taith sylweddol wnaiff gryfhau yn bendant mewn ryddm a strwythur ar hyd yr wythnosau nesaf. Mae Elis James yn arwr comig i mi, a miloedd o Gymry eraill, ac roedd yn bleser cael ei weld yn diddanu neuadd orlawn o gefnogwyr brwd. Dolch i’w lwyddiant mawr yn y Saesneg, mae e’r un mor ddifrifol am ei gomedi Cymraeg, ac oherwydd hynny mae cynulleidfaoedd Cymru yn bendant ar eu hennill.

Mae taith gomedi Elis James yn parhau ledled Cymru tan y 30ain o Fedi, 2017.Cliciwch yma am fanylion pellach.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Comedi, Theatr | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr – Stifyn Parri: Cau Dy Geg (Mr Producer)

Stifyn Parri Disco Ball

Wrth ddarllen fy nodiadau yn dilyn sioe Stifyn Parri, Cau Dy Geg,  dwi’n dal i chwerthin lond fy mol; mae’n berfformiad un-dyn unigryw yn yr iaith Gymraeg, sy’n sicr yn werth ei weld. Yn rhannol yn sioe stand-yp, llawn bon-mots di-ri, gystal bob tamed â Tudur Owen ac Elis James. Ond mae hefyd yn cynrhychioli hunangofiant o fri, sy’n annisgwyl o ddwys mewn mannau, ynghyd â digri. Ar ben popeth mae’n insiders guide i fyd adloniant dwyieithog Cymru, gyda’r rhestr o selebs yn ymestyn o A-Z.

Yn wir, cymaint yw’r enwau a ollyngir ar hyd y sioe, nes fod angen glanhawr wrth law â chanddo frwsh llawr. Ond pwy ydw i’n twyllo? Un o atyniadau mwya’r sioe yw clecs cableddus cefn-llwyfan Stifyn Parri.

Y pwynt ydy, dyma ddyn sydd – heb os nac oni bai – wedi bod yno, prynu’r crys t, a’i werthu ar ebay.  Bu’n actor ifanc llwyddiannus,  ac yn serennu yn y West End, cyn troi yn  impresario a threfnu extravaganzas mwyaf y byd PR Cymreig.  Ond fel icarws  a’i adennydd glud, profodd hubris ar hyd y ffordd, ac yn y sioe fe aiff â ni ar daith wyllt o’i ddechreuadau yn ‘Rhos Uffern’ cyn dirwyn y sioe i ben â ‘Neges o’r Nef’.

Dechreuir yn y dechreuad, gyda sillafiad ei enw Stifyn, ac ymhelaethir ar lu o lys-enwau eraill. Ceir amrywiaeth, o ‘Stiff-Un’, ‘Stuffing’ a ‘Twat’ – sy’n ffordd lwyddiannus  o gynhesu’r dorf – cyn  y crywbyllir enw yr ‘alter-ego’ y mae e’n ei hawlio ar hyd y sioe.

Rhennir ddedwyddwch ei blentyndod yn Rhosllannerchrugog – y sylfaen gadarn i’w fyd show-biz. Fe’n cyflwynir i’w deulu, ei rieni, a’i ysgol fach, lle blannwyd hadau ei ddiddordeb ym myd adloniant. O wyliau teulu ym Mhrestatyn, ac eisteddfodau lu, fe ymunwn ag ef ar noson gyntaf S4C, yn actio yn Coleg. Ymlaen i Brookside, a’r ‘gusan hoyw gyntaf erioed’ y  planodd Stifyn ar foch dyn â ‘helmet hair’, a gipiodd y penawdau i gyd ar y pryd.  Trwy hynny, daeth yn poster-boy i’r ymgyrch dros hawliau cyfartal i bobol hoyw, tra roedd yntau, yn bur eironig, dal yng nghwpwrdd ei feddwl ei hun.

Wedi ‘dod allan’ i’w fam – oedd yn synnu dim, â hithau eisioes yn trysori l llun ohono yn Godspell â Michael Ball – aeth Stifyn ymlaen yn eofn i’r West End,  i berfformio ‘wyth Chwyldro Ffrengig yr wythnos am ddwy flynedd’ fel Marius yn Les Miserables. Rasiwyd trwy flynyddoedd Cŵl Cymru (masterstroke PR y buddiodd Stifyn yn helaeth ohono) a sefydliad cymdeithas S.W.S, a phriodas Catherine Zeta-Jones â Michael Douglas yng ngwesty’r Plaza yn Efrog Newydd. Rai blynyddoedd yn ddiweddarach, ei gwmni cyhoeddusrwydd Mr Producer oedd yn gyfrifol am drefnu  sbloets y Ryder Cup, ynghyd â’r cynulliad mwyaf erioed o bobol â’r cyfenw Jones, a gynhaliwyd yng Nghanolfan y Mileniwm . Trwy gydol hyn oll, clywyd am antics Bonnie Tyler a Peter Karrie, Katherine Jenkins, Tom Jones a  ‘Burly Chassis’ – i enwi rhai.

Stifyn Parri Banana Mouth 1 - Copy

Cywasgiad yn unig ydy’r penawdau  cyfarwydd hyn o antur bicaresg, sy’n  cymeryd nifer o droeon annisgwyl . Wrth i Stifyn chwysu chwartiau (‘mae’n amhosib sychu chwys efo Madonna mic.’) , fe oedodd yn aml i gynnig sylwebaeth ffraeth ar yr holl ddigwyddiadau honco bost, ond eto ‘hollol lyfli’ (chwedl ei fam).

Ro’n i’n eistedd rhwng dwy â phrofiad helaeth o ‘garco’ ‘selebs’, o Meic Stevens i Mickey Rooney. Felly roedd hanes Stifyn Parri (a’i gyn-gynorthwy-ydd Lydia Jones)  am ddelio â gofynion y gantores Amazonaidd Grace Jones yn werth y tocyn ynddo’i hun. A rhwng disgrifio’r cyflwynydd tywydd Siân Lloyd fel stalker, a’r Foneddiges Shân Phillips ar un adeg fel crack-whore,  a dilyn deiet ‘gwin a phinafal’ Myfanwy Talog, roedd y dorf, am y rhan fwyaf o’r sioe, yn eu dyblau –  a’r un mor chwyslyd â’r seren ei hun

Yn wir, ges i union yr un pleser o wylio’r sioe hon â darllen Red Carpets and Other Banana Skins (2006) gan Rupert Everett – cofiant adloniant, o droad y ganrif, sydd wirioneddol heb ei ail.  Ac o ystyried nad yw’r rhan fwyaf o hunangofiannau Cymraeg yn  dweud hanner digon o werth, byddai’n talu i Stifyn gyheddi cyfrol i gyd-fynd â’r sioe hon. Wrth gwrs, rhwng y ‘medde nhw’s  direidus a’r ‘allegedly’s gwych,  gallai hynny beri cryn gur pen i’r cyfreithwyr. Ond gallai hynny hefyd ddatrys penbleth rwystredig iawn; yn syml, mae’r sioe ysblennydd  hon yn rhy hir.

Yn ddwyawr o hyd (ynghyd â thoriad chwarter awr), byddai’n buddio’n bendant  o gael ei thynhau. Does dim pall ar yr hwyl, ond teimlaf y byddai rhannau ‘gwanaf’ y sioe yn fwy addas wedi’u cofnodi  rhwng dwy glawr.  Yn benodol, dau rwtîn sy’n pontio dwy hanner y sioe, sy’n ymdrybaeddu, yn llythrennol, mewn hiwmor toiled.   A phwy, mewn gwirionedd, sydd eisiau clywed am aelodau’r Teulu Brenhinol, os nad oes rhywbeth gwirioneddol ddoniol gwerth ei ddweud. Mae’r sioe low-fi, sy’n cynnig cyflwyniad arddull ‘power-point’ wedi’i chyflwyno ar ffurf cyfres o benodau. Felly serch y digrifwch, teimlais fy hun yn fflagio ymhell cyn y diwedd,  wrth i’r sioe golli grym ei momentwm .

Serch hynny, ac er mor ‘catty’ ar adegau ydy’r sylwadau, sy’n ffyrnig o ffraeth,  nid sioe gas na maleisus o gwbl mo Cau y Geg.  Yn wir, ymysg yr haenau o hiwmor – sy’n amrywio o one-liners i straeon o fri – mae na ddwyster, a gwersi bywyd i’w rhannu â ni.  O’i agwedd at fywyd a marwolaeth, cariad a gwaith, gellid deall sut mai Mentor a Hyfforddwr Sgiliau (ar ben popeth arall) yw Stifyn bellach.

Ceir hefyd  yn y naratif awgrym o ‘gylch’  y gellid ei gryfhau, os am greu set gomedi cryn dipyn mwy cryno . Dygodd yr elfen honno i gof un o’r sioeau stand-yp gorau a welais erioed, Do You Remember the First Time? gan Elis James yng Ngŵyl Caeredin yn 2011. Y pay-off llwyddiannus bryd hynny, yn ddigon bisâr, oedd  cysylltiad â’r cyn-gyflwynydd Grandstand, David Coleman. Yn rhyfedd ddiogon, mae ffigwr o fyd chwaraeon yn chwarae rôl nid anhebyg yma.

Ond dyna, mewn gwirionedd, ydy mawredd y sioe; dim ond un elfen yw’r comedi stand-yp. Mae’n Ted-Talk trydanol,  ac yn loddest o laffs, ac rwy’n gobeithio wir am lawer mwy cyn hir.

Cynhelir perfformiad Saesneg, Shut Your Mouth, yng nghanolfan Chapter Caerdydd ar nos Iau, Awst 31ain, 2017, cyn teithio i Theatr Cymru yn yr Wyddgrug am ddau berfformiad ar Fedi 1 & 2, 2017. Clicich yma am ragor o wybodaeth am y sioe.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Theatr | Rhowch sylw