Adolygiad; Y Gadair Wag (Llenyddiaeth Cymru)

FullSizeRender (76)

Dros y misoedd a’r wythnosau diwethaf, nodwyd digwyddiad o bwys yng Nghymru; canmlwyddiant marw’r bugail Ellis Evans yn Y Rhyfel Mawr. Bu farw’r Cymro o fferm Yr Ysgwrn ar gae yn Ypres, Gwlad Belg, ar y 31ain o Orffennaf, 1917. Ond dros y ganrif a fu, fe’i anfarwolwyd ledled Cymru fel ‘Hedd Wyn’ (ei enw barddol), neu ‘Bardd y Gadair Ddu’.

Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Penbedw, 1917, taenwyd mantell dros y Gadair hardd wrth i Dyfed, yr Archdderwydd, gyhoeddi marwolaeth y Prifardd ar faes y gad. Yr Arwr oedd testun yr Awdl y flwyddyn honno, a fyth ers hynny, daeth y bardd o Drawsfynydd i gynrhychioli’r golled a brofwyd gan genedl gyfan.

Eleni, cyhoeddwyd cyfrolau, a darlledwyd rhaglenni di-ri amdano; un o’r goreuon oedd Hedd Wyn: Canrif o Gofio, a ddarlledwyd ar S4C, ac yn y Saesneg ar BBC Cymru. Fe’i chyflwynwyd gan y Prifardd, a Bardd Cenedlaethol Cymru, Ifor ap Glyn, a blethodd yr hanes pwerus â deunydd archif dirdynnol dros ben.

Mae’r sioe farddonol, Y Gadair Wag, mewn ffordd yn gydymaith o gynhyrchiad, wrth gynnig dehongliad aml-haenog o hanes, ac etifeddiaeth, ‘Hedd Wyn’. Ond er yn sioe un-dyn ar yr arwyneb, mae’n cynnwys cyfraniadau gan feirdd di-ri. Ac mae hynny’n addas iawn, gan fod sioe Y Gadair Wag yn cynnig teyrnged i fwy nag un dyn.

FullSizeRender (75)

Ifor ap Glyn, unwaith eto, sy’n ein tywys ar hyd llwybrau niferus yr  hanes trist. Fel perfformiwr, mae’n showman ag  iddo arddull ‘yn dy wyneb’, sydd ddim o reidrwydd at ddant pawb. Ond ag yntau’n gwbl hyddysg yn ei bwnc, wedi ymchwilio yn drwyadl i’r maes, mae’n ‘gyfarwydd’ hyderus sy’n gyffyrddus yn ei rôl wrth adrodd stori sy’n croesi sawl ffin.

Yn sylfaenol, ar hyd y sioe, mae’n cynnig darlith aml-haenog , sy’n plethu cerddoriaeth, ffilm a barddoniaeth ynghyd. Cyfoethogir hyn oll gan gyfarwyddyd Ian Rowlands, sy’n ein denu ni fewn i rannu yn y wefr â synnwyr o gelf a choreograffi.

Beth yn union ydw i’n ei olygu â hynny? Wel ystyriwch y rhan fwyaf o ‘sioeau’ barddonol sy’n ‘agored’ i’r cyhoedd, o Talwrn y Beirdd a Stompiau gwahanol. Yr hyn gewch chi, ar y cyfan, yw ymryson rhwng dynion, sy’n adrodd cerddi fesul un ar y tro. Fe brofwch groen gwydd ar hyd eich corff ambell waith, os yw llinell yn ‘canu’, a chysylltu’n syth i’ch calon chi. Ond prin iawn yw’r rheiny ymysg aelodau’r dorf  sy’n ‘dallt y dalltins’ am gynganeddu, gan adael diwylliant caeth, sy’n derbyn nawdd helaeth, a fawr neb yn fodlon rhannu eu barn go iawn.

Yn 2011, gwnaeth tri bardd ifanc dinesig –  Osian Rhys Jones, Catrin Dafydd a Rhys Iorwerth – waith gwych i sefydlu nosweithiau ‘meic-agored’ poblogaidd Bragdy’r Beirdd, a hynny heb geiniog o nawdd. Cynigwyd sesiynau atyniadol, mewn lleoliadau anarferol, yn trafod pynciau cyfoes â thafod yn y boch. Ond hyd yn oed yn achos digwyddiad cŵl Bragdy’r Beirdd (sy’n cynnig gig gerddorol fel rhan o’r noson erbyn hyn), mae’n anodd osgoi’r ffaith mai rhestr o feirdd, o amryw safon, yn darllen eu cerddi yw patrwm pob noson, yn y bôn.

Difyr felly oedd profi cynhyrchiad wahanol iawn Y Gadair Wag, y mae’n deg i ddweud a dderbyniodd nawdd gan amryw ffynhonellau, ym mlwyddyn ‘Cymru’n Cofio’ Llywodraeth Cymru. Teg yw dweud yw fod derbyn nawdd, yn yr achos hwn, wedi llwyddo i wthio, a chroesi ffiniau, a chynnig profiad gwahanol, a gwerthfawr tu hwnt. Yn yr hinsawdd economaidd sydd ohoni, byddai werth i feirdd Cymru dyrru i’w gweld, i hel syniadau ar sut i hudo’r dorf. Ond byddai hefyd yn talu i gynullfaoedd ledled Cymru ei phrofi, er mwyn codi eu disgwyliadau ynglyn â beth yw ‘digwyddiad barddonol’ o werth, a miniogi rywfaint ar eu crebwyll beirniadol eu hunain.

Y Gadair Wag

Sut beth felly oed y sioe? Wel yn naturiol, roedd yn ddirdynnol, ag ystyried y pwnc dan sylw, ond roedd hefyd yn ddyfeisgar, a dadlennol iawn. Tipyn o gamp, ag ystyried fod yr hanes yn gyfarwydd i nifer fawr, ond profwyd hefyd ambell wendid, gyda llaw.

Fe brofais i’r sioe, sy’n teithio Cymru a thu hwnt, yn festri capel y Tabernacl yng nghanol Caerdydd. Roedd y ganolfan yn orlawn, oedd yn syndod ar nos Sadwrn, ond eto’n ddealladwy ag ystyried natur  ‘achlysur arbennig’ y sioe. Diffoddwyd y goleuadau, a gwynebwyd sgrîn fawr ar lwyfan, a greodd naws sinematig dros ben.

Cychwynnwyd â ffilm o’r Gadair Ddu ei hun, i gyfeiliant tyner piano a feiolin. Rhoddwyd y cyfle i ni werthfawrogi’r gwaith cerflunio cain gan y crefftwr Eugeen Vanfleteren, ffoadur rhyfel o Mechelen yng Ngwlad Belg. Fe’n denwyd ni wedyn yn bellach mewn hanes â sain a geiriau cerdd ‘Atgo’ gan Hedd Wyn. Yna daeth Ifor ap Glyn i’r llwyfan, at ‘bulpud’ syml aml-bwrpas, â llyfr nodiadau mawr o’i flaen. Ond prin yr edrychodd ar y ‘sgript’ ar hyd y sioe, mor gadarn oedd ei afael ar bob gair.

FullSizeRender (77)

Creodd ddarlun eang o fywyd a marwolaeth Hedd Wyn, gan ei gysylltu â’i gyd-Gymry, a ffigurau rhyngwladol, gan gynnwys Belgiaid a bardd o Wyddel. Archwiliwyd ffeithiau hysbys am y bardd o’r Traws, ac fe’u cwestiynwyd, a’u dwyshawyd gan fanylion bach ymylol, ond dynol, am y ‘bugail’ a’r ‘breuddwydiwr’ Ellis Evans.  Rhannwyd ei gerddi’n achlysurol, wrth daflunio’r geiriau dros archif ar sgrîn, ac fe’u hadroddwyd gan actorion gwych  – Gwyn Vaughan Jones ac Owen Arwyn yn eu plith.

Ond bob hyn â hyn, rhannodd Ifor gerddi cynnil o’i eiddo ef, i atalnodi cyfnodau gwahanol Hedd Wyn, a themau a godwyd yn naturiol iawn o’r llith. Y cyntaf o’r rhain oedd Darllen Ei Grys, am y profiad o hel llau yn y ffosydd. ‘Perfformiodd’ y bardd y gerdd, mewn cydweithrediad â’r delweddau ar sgrin, a’r gwaith goleuo deheuig uwchlaw. Cerdd arall greodd argraff oedd myfyrdod hardd ar brofiad ffoaduriaid. Cydiodd Mwyara yn dyner yn nryswch plentyndod, a chysylltwyd y ddelwedd o ‘weiren bigog’ rhyfel â chael eich crafu, tra’n hel mwyar, â drain.

Rhannwyd hefyd gerddi gan feirdd eraill, Myrddin ap Dafydd a Siân Northey yn eu plith; recordiwyd lleisiau ambell un, a crewyd ffilmiau gydag eraill, a weithiodd yn dda wrth ychwanegu ‘dyfnder’ pellach i’r sioe. Rhaid canmol yn arbennig gerdd olaf Sian Northey, a gyfeiriodd at ddelwedd gyfoes o gerflun Hedd Wyn yn Nhrawsfynydd. Ond llai llwyddiannus, mae gen i ofn, oedd cyflwyniad cerdd Marged Tudur am archwilio teimladau Mary Evans, mam Hedd Wyn.

Serch ei chyflwyniad gan Ifor ap Glyn, a bwysleisiodd gysylltiadau teuluol Marged â fferm Nant Fudur (Nant y Frwydr) nid nepell o’r Ysgwrn,  efallai fod angen egluro rhywfaint pellach ar gynnwys y gerdd; roedd  mynegiant moel y bardd wrth ddyfalu teimladau’r fam bron yn gwbl di-emosiwn, yn y ffilm ohoni’n eistedd ger aelwyd Yr Ysgwrn. Yn bendant, fel y gwn i’n iawn, nid yw galar yn ddagrau i gyd, ac mewn ymateb i golled mae rhywun yn colli pob teimlad. Ond  mae’n bendant o gymorth i’r gwrandawyr ddeall ystyr y geiriau’n gynt wrth gynnig cliwiau yn nhôn y llais. Gwn hefyd fod traddodiad helaeth yng Nghymru o’r ‘Fam’ a’r ‘Wraig Fferm’ fel ffigwr di-lol a diymhongar. Ond dim ond erbyn diwedd y gerdd y deallais ei chyd-destun yn llawn, sydd yn biti, gan fod potensial i’w chynildeb greu argraff fawr.

Mae’n flin gen i bigo ar fardd ar ei phrifiant – ac mewn gwirionedd, beirniadu’r cyfarwyddo y gwnaf yma, wrth i’r enghraifft yma dorri ychydig ar fomentwm naws y noson, a ddatblygwyd yn gelfydd tan hynny. Ac mae’r enghraifft yma hefyd yn codi penbleth ddiddorol ynglyn ag unrhyw noson ‘barddoniaeth byw’. Oherwydd er cystal eu geiriau, nid pob bardd sy’n actor neu ‘berfformiwr’ wrth reddf, sydd yn broblem pan fod gofyn cyflwyno o flaen cynulleidfa fyw.

I’r gwrthwyneb yn llwyr, ar achlysur arall yn ystod y sioe, rhoddodd Owen Arwyn swmp o emosiwn i’w ddarlleniad o erthygl yn Herald Caernarfon, wrth chwarae un o ddau newyddiadurwr a frysiodd i’r Ysgwrn i gwrdd â’r teulu ym mis Medi 1917, gan gychwyn traddodiad maith o ‘bererindota’. Roedd ei ddarlleniad ef bron iawn yn droedig o bruddglwyfus , ond atebwyd hynny’n syth bin gan esboniad Ifor ap Glyn, wrth iddo’i roi yng nghyd-destun datblygiad graddol ‘cwlt’ Hedd Wyn.

Ond yn hwyrach,  syrthio’n fflat wnaeth y dechneg o ddarllen geiriau Fflemeg, a Gwyddeleg, ar yr union yr un pryd ag y tafluniwyd cyfieithiad Cymraeg y geiriau ar sgrîn. Dim ond hyn â hyn gall yr ymennydd ei gymeryd ar yr un waith – byddai wedi bod yn fwy effeithiol i gyflwyno’r ddwy elfen yn olynol, ac anibynnol o’i gilydd. Fe nryswyd i’n llwyr, ar adegau diddorol dros ben, wrth i’r sioe roi’r hanes mewn perspecif rhyngwladol.

Hefyd – a wir i chi, dyma’r feirniadaeth olaf, dwi’n gaddo – a dwi’n pwysleisio mai mân frychau yw’r rhain, ond pethau a effeithiodd lif y noson, o’m rhan i. Cafwyd nifer o elfennau cyffredin yn y sioe hwn â’r rhaglenni teledu; dim byd yn bod ar hynny o gwbl  gyda llaw, gan i’r berthynas roi cyfle i’r cyflwynydd archwilio nifer o themau difyr mewn mwy o fanylder, gan gynnwys y cyfle roi cyd-destun cyfoes i argyfwng y ffoaduriaid. Ond i’r rheiny ohonom a werthfawrogodd raglen  Hedd Wyn; Canrif o Gofio, doedd dim modd y gallai actores wneud cyfiawnder â geiriau, a mynegiant Enid, chwaer Hedd Wyn, wrth iddi ddisgrifio sut glywodd hi am farwolaeth ei brawd. Rwy’n tybio mai heriau cyllidebol oedd wraidd y ffaith rwystredig na chwaraewyd y pwt archif o Enid ei hun. Cofiwch, mae’n siwr i eraill, na welodd y rhaglen, gael eu cyffwrdd i’r byw.

Mae cymaint o elfennau bychain y sioe wedi aros gyda mi. Mae’n sioe gryno iawn, lai nag awr a hanner o hyd, ac mae wir wedi’i hamseru i’r dim. Rwy’n edmygu camp y tîm cyfan am lwyddo i gadw trefn ar lu o linynnau. Mae’r ddelwedd o Bob, brawd bach Ellis, ger ei fedd, yn bendant wedi aros gyda mi; dwi’n siwr y gellid fod wedi datblygu’r elfen honno, prif destun ‘penderfyniad arwrol anhunanol’ Hedd Wyn – ond yn deall nad oedd lle i bob dim.

Wedi trafod – a beirniadu – awdl fawr Yr Arwr, daeth y sioe yn ôl at deitl Y Gadair Wag. Sylweddolwyd erbyn diwedd fod i’r teitl sobreiddiol arwyddocad ehangach na hanes ’mond un dyn. A rhoddodd y dewis naturiol i chwarae Spiegel im Spiegel gan Arvo Pärt dros restr o enwau gyd-destun pellach i’r hanes trist.

Roedd  y sioe yn enghraifft wych o beth ellir ei gyflawni, wrth ddeffro hen eiriau o gwrlid eu cloriau, a’u harddangos mewn golau newydd sbon. Ar y naill llaw, mae’r Gadair Wag yn gynhyrchiad syml, gwerinol ei naws; ar y llall, mae’n cynnig ‘perfformiad’ soffistigedig. Mynwch docyn i weld sioe sy’n mynd i’r eithaf i brofi sut mae’r reddf greadigol yn drech na rhyfel.

Mae Y Gadair Wag yn parhau ar daith ledled Cymru, ac Iwerddon – cliciwch yma am ragor o fanylion. Mae’r cynhyrchiad yn rhan o brosiect Barddoniaeth Colled / Poetry of Loss, a weinyddir gan Llenyddiaeth Cymru, ac a ariennir gan Rhaglen Canmlwyddiant y Rhyfel Byd Cyntaf  Llywodraeth Cymru Cymru’n Cofio – Wales Remembers 1914-1918.

Os na fydd modd i chi brofi sioe bwerus Y Gadair Wag ar daith, gadewch i mi eich annog i wylio’r rhaglen gysylltiedig Hedd Wyn; Canrif o Gofio ar S4C. Mae’n cynnwys archif anhygol o werthfawr gan nifer fawr o unigolion, gan gynnwys fy Nhaid, W.D.Williams, yn adrodd yr hanes o fynychu seremoni’r Cadeirio yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Penbedw, yn 1917.

Dyma i chi lun y rhannodd fy ewythr Iolo Wyn Williams (Tregarth) â mi yn sgil y darllediad hwnnw, o Nhaid – Y Prifardd W.D. Williams o’r Bermo – yn arwain criw ifanc i Drawsfynydd i adrodd hanes Hedd Wyn, a Mam, Nia Powys, (y trydydd o’r chwith) yn eu plith.

IMG_2568

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr: Sieiloc (Miles Productions)

FullSizeRender (74)

Dwi wastad yn edrych ymlaen i sawru perfformiad gan Rhodri Miles, yr actor o Bontarddulais. Creodd argraff anferthol ar gynulleidfaoedd ledled y byd, gyda’i  berfformiadau un-dyn o Richard Burton yn Burton, a Dylan Thomas yn Clown in The Moon. Fel yn achos Michael Sheen, mae e’n mynd dan groen cymeriad i’r fath raddau mai pur amhosib yw gwahaniaethu  rhwng y testun a’r artist o’n blaenau. Mae ei garisma yn tasgu o’r llwyfan, a’i lais yn  taro uchelfannau’r ‘gods’. Nid peth bach, gyda llaw, mo hynny yn y theatr Gymreig sydd ohoni.

Wel, y testun dan sylw yn ei sioe diweddaraf yw cymeriad arall cyfarwydd dros ben. Cyfarwydd, hynny yw, i genedlaethau o ddisgyblion ysgol a dilynwyr Shakespeare, sef Sieiloc o’r Marsiandïwr o Fenis. Ond pa mor deg fu’r dehongliad o’r benthycwr arian Iddewig, sy’n chwarae prif ‘ddihiryn’ y cynhyrchiad clasurol hwnnw? Yn nrama rymus Gareth Armstrong, awn ar siwrne ’nol mewn amser i ganfod gwreiddiau anghyfiawnder mawr.

O’m rhan i, galla i adrodd llinellau cyntaf araith ‘Portia’ ar fy nghôf, fyth er dosbarth Saesneg Mrs Rogers ym Mlwyddyn 3. Hi yw’r ferch, dan gochl ‘cyfreithiwr’, sydd yn llwyddo i herio Sieiloc wrth iddo geisio hawlio’i ‘bwys o gnawd’ mewn llys barn.  Ond beth am Sieiloc ei hun?  Beth ydw i’n ei gofio amdano fe?  Yn syml, braidd dim. Ond diolch i gyfarwyddiadau’r bardd o ddramodydd, gwn yn iawn ei fod yn ‘Iddew’ – ac fod hynny, wrth ddweud y cyfan,  yn gryn sarhàd.

Er nad eicon Cymreig fel ‘Dylan’ neu ‘Rich’ sydd dan sylw ar hyd y darn, neu ‘arwr’ Shakespeare amlycach – fel Hamlet neu Macbeth – y mae Sieiloc yn sioe yn sydd gorfod ei weld ‘yn y cnawd’.  Am gyfnod o awr a hanner (ar ben yr egwyl o chwarter awr), mae Rhodri Miles yn cynnig storom drofannol o berfformiad,  sy’n gadael y dorf yn syn ac yntau’n chwys drabŵd, gyda phawb yn ail-gwestiynnu bywyd! Mae e’n llwyddo i ddadlennu gwerth canrifoedd o ragfarn yn erbyn hil ddioddefodd sawl cam; yn y byd go iawn , ac yn sgil hynny, ar amryw lwyfan.

Yn ogystal â ffigwr y benthycwr arian ei hun, mae’r actor yn chwarae dwsinau o Iddewon eraill mewn hanes; y ‘bradwr’ Pontiws Peilat a’r ‘bwystfil’ Barnabas yn eu plith –  ynghyd â chymeriadau eraill gan Shakespeare, fel Portia a Romeo. Ond y seren annisgwyl – a phrif lywiwr y sioe – yw cymeriad anghyfarwydd dros ben; yr unig Iddew yng  nghanon y bardd, ag eithrio Sieiloc ei hun, ac – yn ddigon trasig – ei unig ffrind.

Cawn gyflwyniad comig i Tiwbal (Rhodri Miles), is-gymeriad yn y ddrama fawr ei hun, Y Marsiandïwr o Fenis. Wyth llinell sydd ganddo, ond mewn ‘golygfa allweddol’, yn ôl ei ymffrost ei hun. Yn ôl y bardd o Stratford ar Avon, mae’n ‘Iddew cyfoethog’, sy’n  adnabod Sieiloc… a dyna ni. Mae’n bodoli yn unig i roi cyd-destun i’r ‘cnaf’, ac yn ôl Tiwbal, i gadw’r stori i fynd. Ond yr hyn sy’n ysblennydd am y ddrama fentrus hon yw fod Tiwbal yn ail-gastio ei hun; fel cyfaill mynwesol i Sieiloc dlawd, ac yn ‘bresenoldeb cryf, distaw… Tiwbal!’, ac yn arwr yn ei hawl ei hun.

Yn ogystal ag ail-gyflwyno Sieiloc o’i berspectif ef, mae Tiwbal yn taenu golau ar ganrifoedd o  erledigaeth, a gwrth-Semitiaeth, ac yn ein gwahodd i ddarllen rhwng pob llinell. O dudalennau’r beibl, i’r Doomsday Book, a thu hwnt i gyfrol Mein Kampf. Ond hefyd cawn gip ar sut ddylanwad gafodd hyn ar ddramodwyr,  ac actorion mawr o fri. Dychmygwch pe bai ‘Rosencratz a Guilderstein’ Tom Stoppard yn olygyddion rhifyn arbennig o Searchlight;  dyna i chi’r ddrama ddyfeisgar hon yn ei hanfod, ond gyda thipyn mwy o hiwmor Cymraeg.

Oherwydd, serch yr hanes astrus – ac yn wir, mewn mannau, mae’n danfon sawl ias oer  lawr eich cefn – mae Sieiloc yn ddrama ddifyr,  a doniol dros ben. Diolch i addasiad Cymraeg gan Rhodri Miles , a’r gyfarwyddwraig cyswllt Rhian Morgan  (ynghyd â gwaith cyfieithu pellach gan Bethan Mair) mae’r sgript gignoeth o ffraeth yn hawdd i’w fwynhau, a gafael yr actor yn y geiriau yn gadarn ac yn llawn gorfoledd ar adegau.

Os oes ‘uchafbwynt’ i’r ddrama, yna mae astudiaeth Tiwbal o’i wyth llinell ‘allweddol’ yn cynnig dosbarth meistr yn nisgyblaeth ‘method’,  a ‘phatholeg’ y theatr . Mae’r adeiladwaith yn berffaith, wrth ein gwahodd i gyd-archwilio pob deimensiwn o un olygfa, a ddiddymwyd yn llwyr o hanes am 99 mlynedd!  Ac mae datganiad aml-gymeriad yr actor o olygfa’r llys barn yn gyfangwbl orchestol.  Mewn cwta bum munud, profwn chwyrligwgan o brofiadau, o hyder pur yn ein ‘arwr’ newydd,  i ansicrwydd ac anghyfiawnder, cyn glanio mewn pydew  o anobaith llwyr.

Gyda Hillary Clinton wrthi’n hyrwyddo ei llyfr, What Happened?, yr wythnos hon – sy’n asesu ei methiant yn erbyn Donald Trump, mewn gwaed oer – rwy’n tybio y byddai gwylio’r ddrama Sieiloc o fudd mawr, yn ei gwewyr, a’i dicter naturiol hi. Oherwydd nid drama am ddioddefaint Iddewon yn unig yw hon, ond effaith rhagfarn ar leiafrifoedd o bob math.  Ac wrth wylio, canodd sawl cloch i’r Gymraes Gymraeg hon, mewn byd ôl-Brexit, ben-i-waered, brawychus.

Profais y ddrama wych hon yn Nghanolfan Soar Merthyr Tudfil, gofod perffaith ar gyfer llwyfaniad o’r fath. Chwaraeodd Rhodri Miles i’r dorf, a gwerthfawrogwyd gyffyrddiadau lleol, fel cyfeiriad at Arglwydd Crawshay – cnaf ariannog Castell Cyfarthfa, gerllaw. Ond trawblannwyd y dorf i Mitteleuropa, gan seiniau Klezmer, a chanu hudolus yn yr Hebraeg. Dyma, yn rhyfeddol, oedd  perffomiad cyntaf un y ddrama drydanol hon, sy’n argoeli’n wych ar gyfer taith helaeth ledled Cymru yr hydref hwn .

Os yw’r enw Sieiloc yn eich gadael yn oer, yna heriwch eich rhagfarnau, i brofi drama a pherfformiad tanbaid sy’n siwr o’ch cyffwrdd chi i’r byw.

Mae taith Sieiloc yn parhau ledled Cymru tan ganol Tachwedd 2017. Cliciwch yma am wybodaeth pellach.

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Rhowch sylw

Y Dinesydd: Bwytai Merch y Ddinas – Llaeth & Siwgwr

Y Dinesydd Medi 2017

Adolygiad Yr Hen Lyfrgell 3

IMG_4425

IMG_4439

IMG_4442

IMG_4433

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Bwyd, Caffi, Caffis Cymru, Canllaw Bach Caerdydd, Tafarn/ Bar, Y Dinesydd | Rhowch sylw

Adolygiad Comedi: Elis James, 2017

Elis James Gartholwg

Welais i ambell ddiddanwr yn ‘marw’ ar lwyfan yn dilyn set erchyll o boenus i bawb. Ond welais i erioed un a aeth i eithafion mor arteithiol ag Elis James i atgyfodi ei hun. Wedi set tra amrywiol o gynnig ‘gwaith mewn llaw’ –  ar noson gyntaf ei daith newydd, yng Nghanolfan Gymunedol Gartholwg, Pentre’r Eglwys, ger Pontypridd – daeth y noson i ben â rwtin a fu bron i lithro o’i afael; ond o enau angau, fe’i achubwyd gan ei nautur hoffus ei hun.

Mae’n deg i ddweud nad oedd Elis ar ei orau yng Ngartholwg, wrth gyfeirio’n gyson at ei nodiadau y gafaelodd yn dynn ynddynt ar hyd y sioe, a barhodd am dros awr o hyd. Cyfeiriodd at normalrwydd nosweithiau tebyg yng nghlybiau comedi Llundain, a rhannodd feirniadaeth dyn ym Mhwllheli a siomwyd gan natur ddi-doreth sioe baratoadol o’r fath, yn ystod ei daith Gymraeg ddiwethaf, Rhacs Jibadêrs.

Ond roedd hufen y deunydd – a chrynswrth y sioe hon – ymysg y rwtîns doniolaf a glywais erioed yn yr iaith Gymraeg. Fe ddweda i hyn, yn blwmp ac yn blaen, fe wnawn i rywbeth i fachu tocyn i noson olaf y daith yng Nghaerdydd, sydd eisioes wedi ‘gwerthu allan’. Erbyn hynny, bid siwr, ac ar bob cam o’r daith, bydd na dynhau, a chryfhau ar y deunydd doniol iawn,  sydd i’w ffilmio ar ar gyfer sioe arbennig i’w darlledu dros Nadolig ar S4C.

Dechreuwyd y noson yn hwyliog iawn yng ngofod orlawn canolfan gymunedol  Gartholwg – man perffaith, a phoblogaidd, ar gyfer cynnal digwyddiadau o’r fath, a sefydlwyd yno naws, a system ddodrefnu, digon tebyg i glwb comedi y Glee Club yng Nghaerdydd.

Fel sy’n arferol â gig comedi, cynheswyd y dorf gan act gefnogol – Steffan Evans ar y noson hon; enw cymharol newydd ym myd comedi Cymraeg, sy’n arddangos potensial mawr. Yn ‘Hambôn o Shir Benfro’ – yn ôl ei ddisgrifiad ei hun – rhannodd Steffan Evans o Eglwyswrw ei gipolwg unigryw ar y byd; o’i argraffiadau yntau o ardal ei fagwraeth, ‘fel Deliverance ond heb y soothing banjo music’  – i fewnfudwyr hunllefus, a’i daith anochel yntau, ‘fel pawb’, i ganfod gwaith yng Nghaerdydd.  Fel cyn-farman y Mochyn Du – neu’r ‘unofficial  Welsh Embassy’ – uchabwynt ei set yntau oedd ei farn di-flewyn ar dafod am arferion cwsmeriaid, a phlant, ‘Cont-Panna’.  Bydd deunydd Steffan yn bownd o daro deuddeg â nifer, ledled y wlad.

Bu oedi am hanner awr, wrth aros am set y seren fawr, oed yn gam gwag, wrth golli’r momentwm a grewyd gan Steffan. Mewn rhai ffyrdd, roedd set Steffan yn dynnach nag un Elis James, oedd ddim cweit wedi hoelio’r ‘gadwyn’ euraidd sy’n clymu popeth ynghyd, fel yn achos ei set orchestol, Do You Remeber the First Time, a brofais yng Ngŵyl Caeredin yn 2011. Ond hawdd dweud hynny am set fer ugain munud o hyd, yr oedd â hoel ymarfer dwys, a chryn fireinio arni.  A chynnes dros ben oedd y croeso i Elis, a gyrhaeddodd, yn ôl ei arfer, yn hamddenol a diymhongar.

FullSizeRender (73)

Ond wrth i’r set fynd yn ei blaen, yr hyn a ddaeth  yn bendant i’r amlwg yw fod enill enwogrwydd pellach – ym myd actio ar ddramau comedi fel Crims a Josh ar BBC3,  ynghyd â’i rol cynyddol fel ‘mascot’ answyddogol tîm pel droed Cymru a ‘Meseia’ comig cefnogwyr angerddol y tîm, mewn gemau gartref a thu hwnt – wedi talu ar ei ganfed mewn sawl ffordd. Ac mae byw yn Llundain, a dod yn dad, yn brawf pendant – yn ei achos ef – o’r hen ddihareb; ‘Gorau Cymro, Cymro oddi Cartref’.

Mae e’n giamstar ag acenion o bob math, ac mae’n bleser cael gweld yr actor ynddo yn cael mynegi ei hun. Fe gychwynnodd wrth ganfod ‘Gog’ o Ddyffryn Nantlle ymysg y dorf Ddeheuol, a sbardunodd rwtîn ardderchog – a llêd-fyrfyfyr – am ddilyn ‘y Palmant Aur’ o Benygroes, yr holl ffordd i Bontypridd. Ni hoffwn roi’r cam-argraff fod ganddo ragfarn yn erbyn Gogleddwyr (er fod ganddo ‘biwt’ o  bwt am gadernid yr acen, a’i thebygolrwydd o oresi Dydd y Farn) oherwydd mae e’r un mor finiog am rai o drigolion ei filltir sgwâr. Cynigodd astudiaeth feistrolgar o’r gwahaniaethau meicrosgopig rhwng acenion disgyblion ysgolion uwchradd amrywiol Sir Gâr.

Ag yntau newydd ddychwelyd o’r gêm bêl-droed ragbrofol rhwng Cymru a Moldofa, rhannodd elfennau o saga ysblennydd pencamwriaethau’r Ewros y llynedd, gan gynnwys ei edmygedd o faneri anferthol pentrefi lleiaf posib Cymru wrth geisio denu sylw rhyngwladol at eu hunain. A sôn am dactegau, fe aeth hefyd â ni ar wibdaith ’nol mewn mewn amser, i’w ymdrechion ofer wrth geisio bachu cariad o blith merched Gorllewin Cymru.  Roed graddfa bendant, o griw ‘glamorous’ Aberystwyth, i ferched Maes yr Yrfa, na feiddiwn ail-adrodd yma.

Ond efallai taw’r rwtîn ddoniolaf (o bosib; roedd cynifer ohonynt, a dweud y gwir), oedd sylweddoliad Ellis, o Lundain bell, nad oes neb yn y byd yn siarad â hen bobol fel y Cymry, ag aelodau aeddfetaf eu teuluoedd eu hunain. Fel yn achos y fideo ‘Bat-Dad’ am deulu o Iwerddon  a aeth yn ‘feiral’ ar y rhyngrwyd yr wythnos ddwethaf,  rwy’n debygol o ail-chwarae sgets Elis am ‘Welsh Cakes’ Anti Beryl ac Wncwl Jac o Gefneithin yn ‘happy place’ fy mhen am flynyddoedd maith. Gyda’r Wasanaeth Iechyd Genedlaethol ar ei gliniau, byddai  argymell gwylio fideo o’r sgets honno yn codi calonnau mwy o Gymry na phrescripsiwn blwyddyn o dabledi Prozac.

Fel yn achos yr ychydig diddanwyr Cymraeg eraill i brofi poblofrwydd torfol, a hawlio ‘sbesials’ ar S4C, ar yr arwyneb, mae Elis James yn troedio tir digon cyfarwydd; o brofiadau yn yr Eisteddfodau’r Urdd a’r Genedlaethol, a chyfieithu diarhebion Cymraeg, a cheisio egluro Sali Mali a ‘Jackie Jokes’ i’r di-Gymraeg. Ond fel y lleill, mae’n defnyddio’r comfort-zones cyfarwydd hynny fel sbardun i wreiddioldeb mawr. Pwy arall ond Elis James allai gysylltu baner bêl-droed o Ffostrasol â diddordeb  Oligarch o Rwsia mewn masnachu’n rhydd â thrigolion pentre Plwmp – a medru dynwared y ddwy acen i’r dim?

Ac yn bendant does neb tebyg i Elis James, am gloddio am gomedi euraidd yng nghysgod canghennau ei goeden deulu ei hun. Fel yn chos Tudur Owen a Stifyn Parri – y profais i ei set Cau Dy Geg bythefnos yn ôl –  mae Elis James yn gwrthbrofi’r wireb fod y diddanwyr mwyaf llwyddiannus yn depressives llwyr, ac mae’n amlwg fod magwraeth ddedwydd ar aelwyd draddodiadol Gymraeg yn cynnig trysorfa ddi-ddiwedd o ddiddanwch, i gystadlu â’r gorau yn y maes, mewn unrhyw iaith. Y gwahaniaeth mawr rhwng yr anialdir o gomedi Cymraeg a’r dilyw o ‘ddigrifwch’ dros y ffin, yw fod cynulleidfaoedd cynhenid wedi bod yn ysu am fab (neu ferch) darogan o gomig i osod (a dathlu, a dychan) eu diwylliant mewn cyd-destun comig ers llawer rhy hir.

Ond wrth  ymsefydlu ei hun ymhellach yn Llundain, gan brofi llwyddiant proffesiynol ac yn ei fywyd personol, mae’n amlwg fod yr Elis James hamddenol bellach gryn dipyn fwy uchelgeisiol. Ac wrth fagu’i ferch fach, a rhannu’i fywyd a’i bartner (yr actores gomig a’r ddiddanwraig lwyddiannus Issy Suttie), sy’n dysgu’r Gymreg, mae e hefyd i weld  gryn dipyn yn fwy gwleidyddol (ag ‘g’ fach), ac angerddol yn ogystal  – ac yn yn fwy ‘crac’, sydd i’w groesawu, yn y byd sydd ohoni.

Peidiwch â ’nghamddeall– dyw e ddim yn debygol o droi ar neb, ac ar hyn o bryd, mae ei orffwylledd amlycaf, ar hyn o bryd, yn gymharol i obsesiwn ei Dad â’r immersion heater. Ond mae’n naturiol fod dod yn riant wedi esgor ar bryderon pellach, sydd – trwy drugaredd, i gynulleidfaoedd Cymru – yn hilarious ar hyn o bryd. Ond mae e’n amlwg yn un sy’n rhoi pwysau mawr arno’i hun, a fel a brofwyd â’r ‘jôc’ olaf yr oedd yn benderfynol o’i chofio cyn gadael, er nad oedd hi, mewn gwirionedd yn haeddu’r fath or-bryder. Tua’r diwedd, roedd yn boenus braidd i wylio Elis annwyl yn bygwth dadelfennu o’n blaenau – cyn i’w gof gwyrthiol ennill y dydd. A synnwn i ddim na fu dan deimlad mawr yn yr wythnosau diwethaf, yn dilyn marwolaeth anhymig, a thrasig, Gethin Thomas, sef cynhyrchydd y daith hon, a’r dd’wethaf, ynghyd â’r ‘sbesial’ ar S4C.

Beth a brofais yng Ngartholwg oedd noson gyntaf taith sylweddol wnaiff gryfhau yn bendant mewn ryddm a strwythur ar hyd yr wythnosau nesaf. Mae Elis James yn arwr comig i mi, a miloedd o Gymry eraill, ac roedd yn bleser cael ei weld yn diddanu neuadd orlawn o gefnogwyr brwd. Dolch i’w lwyddiant mawr yn y Saesneg, mae e’r un mor ddifrifol am ei gomedi Cymraeg, ac oherwydd hynny mae cynulleidfaoedd Cymru yn bendant ar eu hennill.

Mae taith gomedi Elis James yn parhau ledled Cymru tan y 30ain o Fedi, 2017.Cliciwch yma am fanylion pellach.

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr – Stifyn Parri: Cau Dy Geg (Mr Producer)

Stifyn Parri Disco Ball

Wrth ddarllen fy nodiadau yn dilyn sioe Stifyn Parri, Cau Dy Geg,  dwi’n dal i chwerthin lond fy mol; mae’n berfformiad un-dyn unigryw yn yr iaith Gymraeg, sy’n sicr yn werth ei weld. Yn rhannol yn sioe stand-yp, llawn bon-mots di-ri, gystal bob tamed â Tudur Owen ac Elis James. Ond mae hefyd yn cynrhychioli hunangofiant o fri, sy’n annisgwyl o ddwys mewn mannau, ynghyd â digri. Ar ben popeth mae’n insiders guide i fyd adloniant dwyieithog Cymru, gyda’r rhestr o selebs yn ymestyn o A-Z.

Yn wir, cymaint yw’r enwau a ollyngir ar hyd y sioe, nes fod angen glanhawr wrth law â chanddo frwsh llawr. Ond pwy ydw i’n twyllo? Un o atyniadau mwya’r sioe yw clecs cableddus cefn-llwyfan Stifyn Parri.

Y pwynt ydy, dyma ddyn sydd – heb os nac oni bai – wedi bod yno, prynu’r crys t, a’i werthu ar ebay.  Bu’n actor ifanc llwyddiannus,  ac yn serennu yn y West End, cyn troi yn  impresario a threfnu extravaganzas mwyaf y byd PR Cymreig.  Ond fel icarws  a’i adennydd glud, profodd hubris ar hyd y ffordd, ac yn y sioe fe aiff â ni ar daith wyllt o’i ddechreuadau yn ‘Rhos Uffern’ cyn dirwyn y sioe i ben â ‘Neges o’r Nef’.

Dechreuir yn y dechreuad, gyda sillafiad ei enw Stifyn, ac ymhelaethir ar lu o lys-enwau eraill. Ceir amrywiaeth, o ‘Stiff-Un’, ‘Stuffing’ a ‘Twat’ – sy’n ffordd lwyddiannus  o gynhesu’r dorf – cyn  y crywbyllir enw yr ‘alter-ego’ y mae e’n ei hawlio ar hyd y sioe.

Rhennir ddedwyddwch ei blentyndod yn Rhosllannerchrugog – y sylfaen gadarn i’w fyd show-biz. Fe’n cyflwynir i’w deulu, ei rieni, a’i ysgol fach, lle blannwyd hadau ei ddiddordeb ym myd adloniant. O wyliau teulu ym Mhrestatyn, ac eisteddfodau lu, fe ymunwn ag ef ar noson gyntaf S4C, yn actio yn Coleg. Ymlaen i Brookside, a’r ‘gusan hoyw gyntaf erioed’ y  planodd Stifyn ar foch dyn â ‘helmet hair’, a gipiodd y penawdau i gyd ar y pryd.  Trwy hynny, daeth yn poster-boy i’r ymgyrch dros hawliau cyfartal i bobol hoyw, tra roedd yntau, yn bur eironig, dal yng nghwpwrdd ei feddwl ei hun.

Wedi ‘dod allan’ i’w fam – oedd yn synnu dim, â hithau eisioes yn trysori l llun ohono yn Godspell â Michael Ball – aeth Stifyn ymlaen yn eofn i’r West End,  i berfformio ‘wyth Chwyldro Ffrengig yr wythnos am ddwy flynedd’ fel Marius yn Les Miserables. Rasiwyd trwy flynyddoedd Cŵl Cymru (masterstroke PR y buddiodd Stifyn yn helaeth ohono) a sefydliad cymdeithas S.W.S, a phriodas Catherine Zeta-Jones â Michael Douglas yng ngwesty’r Plaza yn Efrog Newydd. Rai blynyddoedd yn ddiweddarach, ei gwmni cyhoeddusrwydd Mr Producer oedd yn gyfrifol am drefnu  sbloets y Ryder Cup, ynghyd â’r cynulliad mwyaf erioed o bobol â’r cyfenw Jones, a gynhaliwyd yng Nghanolfan y Mileniwm . Trwy gydol hyn oll, clywyd am antics Bonnie Tyler a Peter Karrie, Katherine Jenkins, Tom Jones a  ‘Burly Chassis’ – i enwi rhai.

Stifyn Parri Banana Mouth 1 - Copy

Cywasgiad yn unig ydy’r penawdau  cyfarwydd hyn o antur bicaresg, sy’n  cymeryd nifer o droeon annisgwyl . Wrth i Stifyn chwysu chwartiau (‘mae’n amhosib sychu chwys efo Madonna mic.’) , fe oedodd yn aml i gynnig sylwebaeth ffraeth ar yr holl ddigwyddiadau honco bost, ond eto ‘hollol lyfli’ (chwedl ei fam).

Ro’n i’n eistedd rhwng dwy â phrofiad helaeth o ‘garco’ ‘selebs’, o Meic Stevens i Mickey Rooney. Felly roedd hanes Stifyn Parri (a’i gyn-gynorthwy-ydd Lydia Jones)  am ddelio â gofynion y gantores Amazonaidd Grace Jones yn werth y tocyn ynddo’i hun. A rhwng disgrifio’r cyflwynydd tywydd Siân Lloyd fel stalker, a’r Foneddiges Shân Phillips ar un adeg fel crack-whore,  a dilyn deiet ‘gwin a phinafal’ Myfanwy Talog, roedd y dorf, am y rhan fwyaf o’r sioe, yn eu dyblau –  a’r un mor chwyslyd â’r seren ei hun

Yn wir, ges i union yr un pleser o wylio’r sioe hon â darllen Red Carpets and Other Banana Skins (2006) gan Rupert Everett – cofiant adloniant, o droad y ganrif, sydd wirioneddol heb ei ail.  Ac o ystyried nad yw’r rhan fwyaf o hunangofiannau Cymraeg yn  dweud hanner digon o werth, byddai’n talu i Stifyn gyheddi cyfrol i gyd-fynd â’r sioe hon. Wrth gwrs, rhwng y ‘medde nhw’s  direidus a’r ‘allegedly’s gwych,  gallai hynny beri cryn gur pen i’r cyfreithwyr. Ond gallai hynny hefyd ddatrys penbleth rwystredig iawn; yn syml, mae’r sioe ysblennydd  hon yn rhy hir.

Yn ddwyawr o hyd (ynghyd â thoriad chwarter awr), byddai’n buddio’n bendant  o gael ei thynhau. Does dim pall ar yr hwyl, ond teimlaf y byddai rhannau ‘gwanaf’ y sioe yn fwy addas wedi’u cofnodi  rhwng dwy glawr.  Yn benodol, dau rwtîn sy’n pontio dwy hanner y sioe, sy’n ymdrybaeddu, yn llythrennol, mewn hiwmor toiled.   A phwy, mewn gwirionedd, sydd eisiau clywed am aelodau’r Teulu Brenhinol, os nad oes rhywbeth gwirioneddol ddoniol gwerth ei ddweud. Mae’r sioe low-fi, sy’n cynnig cyflwyniad arddull ‘power-point’ wedi’i chyflwyno ar ffurf cyfres o benodau. Felly serch y digrifwch, teimlais fy hun yn fflagio ymhell cyn y diwedd,  wrth i’r sioe golli grym ei momentwm .

Serch hynny, ac er mor ‘catty’ ar adegau ydy’r sylwadau, sy’n ffyrnig o ffraeth,  nid sioe gas na maleisus o gwbl mo Cau y Geg.  Yn wir, ymysg yr haenau o hiwmor – sy’n amrywio o one-liners i straeon o fri – mae na ddwyster, a gwersi bywyd i’w rhannu â ni.  O’i agwedd at fywyd a marwolaeth, cariad a gwaith, gellid deall sut mai Mentor a Hyfforddwr Sgiliau (ar ben popeth arall) yw Stifyn bellach.

Ceir hefyd  yn y naratif awgrym o ‘gylch’  y gellid ei gryfhau, os am greu set gomedi cryn dipyn mwy cryno . Dygodd yr elfen honno i gof un o’r sioeau stand-yp gorau a welais erioed, Do You Remember the First Time? gan Elis James yng Ngŵyl Caeredin yn 2011. Y pay-off llwyddiannus bryd hynny, yn ddigon bisâr, oedd  cysylltiad â’r cyn-gyflwynydd Grandstand, David Coleman. Yn rhyfedd ddiogon, mae ffigwr o fyd chwaraeon yn chwarae rôl nid anhebyg yma.

Ond dyna, mewn gwirionedd, ydy mawredd y sioe; dim ond un elfen yw’r comedi stand-yp. Mae’n Ted-Talk trydanol,  ac yn loddest o laffs, ac rwy’n gobeithio wir am lawer mwy cyn hir.

Cynhelir perfformiad Saesneg, Shut Your Mouth, yng nghanolfan Chapter Caerdydd ar nos Iau, Awst 31ain, 2017, cyn teithio i Theatr Cymru yn yr Wyddgrug am ddau berfformiad ar Fedi 1 & 2, 2017. Clicich yma am ragor o wybodaeth am y sioe.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Theatr | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr: Hollti (Theatr Genedlaethol Cymru)

Hollti

Cafwyd tipyn o ddrama ar achlysur ‘noson y wasg’ cynhyrchiad Hollti Theatr Genedlaethol Cymru.  Bu’n rhaid gohirio’r digwyddiad chwarter awr i fewn i’r llwyfaniad, am nad oedd y brif actores, Siw Huws, yn teimlo’n dda o gwbl. Roedd yn siom, mewn un ystyr, gan i’r actores lwyddo i’n denu ni fewn i stori teulu dan bwysau mawr. Serch hynny, derbyniodd hithau (a gweddill y cast a’r criw ) gymeradwyaeth wresog, a dymuniadau gorau, didwyll,y dorf.

Gyda thaith genedlaethol o Hollti ar y gweill ar gyfer yr hydref, rhyddhad i bawb, mae’n siwr, oedd cael cadarnhad y byddai noson olaf y cynhyrchiad yn Ysgol Bodedern, yn mynd yn ei blaen. Edrychais ymlaen i ail-afael yn y stori ‘Dafydd a Goleiath’ cyfoes y profais damaid bach ohoni i aros pryd, er mod i braidd yn bryderus yn wreiddiol i weld y ddrama air-am-air hon.

Aeth pum mlynedd heibio ers llwyfaniad drama verbatim (neu ‘air-am-air’) gyntaf y Theatr Gen, sef Sgint gan Bethan Marlow yn 2012. Dwi’n cofio edmygu camp yr awdur wrth iddi blethu  cynifer o brofiadau ynghyd, wrth drafod sefyllfa economaidd Cymru – a Chaernarfon yn benodol – yn yr ‘Oes Cynni’ oedd ohoni ar y pryd, ac a ddwyshawyd fyth ers hynny. Ond wrth i lu o actorion ein gwynebu ni, teimlais mai cyfres o fonologau a gafwyd ac nid ‘drama’. Teg dweud y  lluniwyd pob cymeriad o berspectif wahanol,  yn seiliedig ar eiriau pobol go-iawn, ond roedd na elfen rwystredig, a dim digon yn ddramatig, am natur di-duedd y darn.  Yn wahanol i ffilm ddiweddar fel I, Daniel Blake,  neu ddrama  gignoeth Iphigeniah in Splott (Theatr Sherman), ni hawliwyd yr un neges ganolog, ag eithrio ‘mae bywyd yn anodd ar bawb’. Ni ddaethpwyd chwaith at gasgliad i aelodau’r gynulleidfa ei berchnogi ac i weithredu arno – o bosib – drachefn.

Dan sylw, y tro ma, gyda Hollti, oedd trafodaeth am atomfa newydd ar Ynys Môn. Comisiynwyd y dramodydd lleol Manon Wyn Williams, yn wreiddiol o Rosmeirch, i gyfweld, a chofnodi, sgyrsiau di-ri â thrigolion yr ynys, o bob pegwn i’r sbectrwm barn. Daeth â’r cyfan at ei gilydd er mwyn ffurfio sgript, gan adael i griw o actorion cyfarwydd i ddod â geiriau’r dadleuon yn fyw ar lwyfan, dan gyfarwyddyd Sarah Bickerton (Nansi).

Un peth sydd angen ei bwysleisio i unrhywun sydd â diddordeb mewn gweld y ddrama hon ar daith, yw y byddai’n talu i chi wneud ychydig o waith cartref yn gyntaf. Dwi’n gyfarwydd â’r term poblogaidd am yr atomfa bosib, ‘Wylfa B’, ac wedi gweld ambell adroddiad newyddion dros y blynyddoedd, ond rhaid cyfaddef, fel un sy’n byw dau gan milltir i ffwrdd, do’n i ddim yn gwybod digon am hanes, na’r cynlluniau am ‘Wylfa Newydd’, cyn gweld y ddrama ar Ynys Môn.

Dydy hynny ddim i awgrymu nad ydy’r stori fawr hon o bwys cenedlaethol – nac yn haeddu ymdriniaeth gan Theatr Genedlaethol Cymru; i’r gwrthwyneb yn llwyr, a dweud y gwir.

Mae’r cynhyrchiad yn eich boddi mewn ystadegauar adegau ac mae’n cymeryd yn ganiataol fod pawb yn hyddysg yn y ffeithiau moel. Rwyf felly’n tybio mai’r gynulleidfa leol a werthfawrogodd y ddrama hon fwyaf yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Ynys Môn, a nhwythau’n byw’r drafodaeth danbaid hon bob dydd . Felly y peth lleiaf y dylech chi wneud  ydy neilltuo amser i ddarllen y rhaglen theatr o flaen llaw, sy’n cynnig cyd-destun, ychydig o hanes, a ffeithiau clir.

IMG_4382

Mae’r cynhyrchiad yn agor yn effeithiol iawn wrth i wraig fferm o’r enw Gwenda rannu ei hanes diweddar â ni. Siw Hughes, o Langefni, sy’n ei phortreadu hi, mewn ffordd gomig o agos-atoch, a ffwrdd-a-hi. Mewn hen fleece gysurus, yn raddol bach, fel petai’n rhannu’r hanes dros debotaid o de, datgela Gwenda stori arswyd go iawn; bum mlynedd ynghynt derbyniodd teulu fferm Caerdegog y newyddion bod rhaid gwerthu eu tir er budd atomfa newydd. Plethir yr hanes torcalonnus hwn gan gyfraniadau gan Richard (Gwyn Vaughan Jones), ei gŵr – yn ei overalls – a chynrhychoiolwyr cwmni rheolaeth Horizon (Siôn Pritchard a Steffan Harri), yn eu siwtiau smart a’u Brogues.

Cyflwynwyd Anna (Lowri Gwynne), y ferch, a’i babi Trystan Llyr, a chlywyd gyfraniadau gan drigolion niferus eraill y fro. Yn eu plith, un o lifers oedrannus yr atomfa wreiddiol (Siôn Pritchard) – a sefydlwyd yn 1963, ac a gynhyrchodd drydan tan 2015; hyd at ddyn PR y cwmni (Dafydd Emyr), protestiwr (Iwan Charles) a gwleidydd amlwg iawn (Steffan Harri), i beirnianwraig ifanc (Lowri Gwynne), ar fin colli’i gwaith.

IMG_4387

IMG_4385

IMG_4388

Pupurwyd y darn gan berspectifau is-gymeriadau fel dynion ifanc lleol di-waith (Siôn Pritchard a Steffan Harri), a dwyshawyd y drafodaeth gan weithiwr cymdeithasol (Iwan Charles), amgylcheddwr (Gwyn Vaughan Jones) a gwyddonydd niwclear (Siôn Pritchard).

IMG_4384

Cafwyd felly, mewn awr a hanner, gipolwg aml-haenog ar sefyllfa gymhleth iawn, wedi’i blethu a drama afaelgar am etifeddiaeth.

Ar adegau, yn ddarlith hanes, anthropoleg a chymdeithaseg, daearyddiaeth ac economeg – cyn dychwelyd yn gyson at stori bersonol y teulu go-iawn, a fynodd frwydro dros eu hawliau i gadw’u tir. Adeiladwyd yn raddol o’r  meicro i’r macro , wrth yn gyntaf drafod effaith yr atomfeydd ar batrwm iaith a gwaith y fro, cyn dirwyn i ben wrth godi amheuon amgylcheddol. Yn hynny o beth, gwnaethpwyd y gymhariaeth ryngwladol â pheryglon Wylfa Newydd â thrychinebau niwclear Chernobyl a Fukushima.

Roedd sgôp y darn yn aruthrol, gan adael y gwyliwr yn benysgafn iawn. Ar ben hynny, yn gyson, gweithredodd y cast cynorthwyol fel tîm rhedeg mewn ras gyfnewid. Poethodd pethau ymhellach wrth iddynt droelli o gwmpas ei gilydd fel atomau yn creu ffrithiant tua’r diwedd.

Defnyddir yr ansoddeiriau ‘trydanol’ a ‘gwefreiddiol’ i ganmol, o bryd i’w gilydd, ond nid yn aml i ddisgrifio effaith lythrennol ar lwyfan! Yn hynny o beth, rhaid canmol gweledigaeth Sarah Bickerton wrth gyfarwyddo’r cast, a goleuo clyfar Elanor Higgins.

Yn wir, gwnaeth yr actorion i gyd gyfraniadau gwych –  gyda’r pâr canolog, Gwenda a Richard,  yn denu cydymdeimlad llwyr, gan awgrymu tuedd amlycach na Sgint am deimladau tipyn llai amwys y dramodydd.  Gallwn ganmol cyfraniad pob actor yn y cast cynorthwyol, wrth i’r sgript gynnig showcase o’u talentau amrywiol. Ond cyfraniadau Siôn Pritchard sy’n aros yn y cof, wrth iddo wyro o chwarae hen lanc â fflach ddireidus yn ei lygaid, i ‘hoodie’ cornel stryd, hyd at boffin o wyddonydd niwclear.

IMG_4383

Adeiladwyd yn raddol at grescendo emosiynol, ac effeithiol tua diwedd y darn, y perthynai i gewri Caerdegog.

IMG_4386

Ond fel yn achos drama Sgint, cyfres o fonologau unigol oedd crynswrth y sgript,  heb lawer o ‘ddrama’ a deialog rhwng aelodaeth helaeth y cast. Tanlinellwyd yr elfen arwynebol hon gan dueddiad y cast cynorthwyol i wthio sgriniau ar olwynion wrth siarad, yn ddi-bwrpas.

Gwnaethpwyd hyn, am wn i, er mwyn cynnal y momentwm a chadw’r ‘stori’ i symud yn barhaol. Ond tanlinellu wnaeth hyn mai’r unig elfen o’r ddrama a’i gwreiddiau’n ddwfn yn  y sgript oedd hanes teimladwy teulu Williams, Caerdegog. Ac er i elfen o ddenydd ffilm gael ei ddefnyddio yn ystod y ddrama, mae’n anodd osgoi’r teimlad y gallai’r holl ddeunydd hyn dderbyn triniaeth ddwysach gan gyfres o raglenni dogfen, yng nghwmni’r ‘cymeriadau’ go iawn. Ond hawdd yw dweud hynny, heb wybod faint o waith a aeth i fewn i sicrhau cyfraniad y triglion lleol i’r prosiect personol hwn gan Manon Wyn Williams.

Yn y diwedd, ydy’r gwyliwr yn gadael yn bendant eu barn? Nac ydyn wir. Serch y diweddglo emosiynol, sy’n gefnogol i’r teulu fferm,  roedd y dadleuon economaidd – a ieithyddol, hyd yn oed –  o blaid sefydlu Wylfa Newydd yn andros o effeithiol, gan fy ngadael i wedi nrysu’n lân. Fel nifer o drigolion Môn, mae’n debyg, gwn yn iawn beth sydd yn fy nghalon, serch dadleuon rhesymegol y pen. Un peth sy’n sicr, mae pethau ymhell o fod yn ddu a gwyn.

Taenu golau ar fy anwybodaeth wnaeth y ddrama yn fwy na dim; mae’n hollbwysig fod y pwnc llosg hwn yn  derbyn sylw cenedlaethol (ac nid dim ond ymysg darllenwyr selog y Daily Post, yn absenoldeb gwasg Gymreig o unrhyw werth) , gyda phenderfyniad yn yr arfaeth – prun ai fwrw mlaen â’r cynllun ai peidio – i ddod yn hwyrach y flwyddyn hon.

A minnau wedi’m brawychu gan gyn lleied o’m cydnabod oedd yn deall fod atomfa Hinkley Point yng Ngwlad yr Hâf wedi’i lleoli lai na 15 milltir o arfordir De Morgannwg, ro’n i’r un mor ddi-glem am hynt a helynt atomfa newydd Sir Fôn. Felly wrth agor cil y drws ar drafodaeth ehangach o bwnc llosg, mae Hollti yn cadw fflam y ddadl ynghynn.

Bydd cynhyrchiad Hollti (Theatr Genedlaethol Cymru) yn teithio Cymru rhwng y 5ed a’r 20fed o Hydref, 2017. Cliciwch yma am fanylion pellach.

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr: Sioeau Cerdd Cwta (The Other Room a Leeway Productions)

Sioeau Cerdd Cwta

Union flwyddyn yn ôl sefydlwyd cynllun 10 Minute Musicals gan Leeway Productions, mewn cydweithrediad â theatr dafarn  The Other Room. Y bwriad oedd i archwilio’r potensial i ddatblgu sîn sioeau gerdd yng Nghymru, genre sy’n boblogaidd ledled y byd.

Wedi’r cyfan, mae llwyfannau’r Urdd, a’r Eisteddfod Genedlaethol, yn orlawn o blantos a chorau’n canu ‘hits’ mawrion y byd sioe gerdd. Teg dweud fod nifer yn deillio o sioeau gan Gwmni Theatr Maldwyn – Pum Diwrnod o Ryddid (1988) yn eu plith –  ond ceir hefyd doreth o gyfieithiadau o’r iaith fain.

Mae’r gynnulleidfa yma yng Nghymru yn awchu am gynnyrch, a’r cyrchfan amlwg  am eu ‘fix’ yw sioeau Broadway a’r West End. Yn wir,  yn gynharach eleni, cwrddais â merch 13 mlwydd oed, oedd eisioes wedi gwario bom ar docyn i weld Hamilton (ffenomenon o hip-hopera, am sefydlwyr cyfansoddiad yr UDA)  yn Llundain ymhen 18 mis!

Does dim rheswm felly i beidio archwilio’r potensial i ddatblygu sain newydd, sy’n greiddiol – a pherthnasol – i’r Gymru gyfoes,  ac sydd â’r potensial o danio dychymyg y dorf. Dyna’n sicr yw barn danbaid Angharad Lee (Leeway Produtions), a ddaeth â’r cysyniad ‘Sioeau Cerdd Cwta’ i Faes y Brifwyl.

‘Showcase’ awr o hyd yn Theatr Fach y Maes oedd y digwyddiad a gynhaliawyd ar b’nawn Iau. Fel yn achos 10 Minute Musicals, llwyfanwyd gwaith gan sawl grŵp, gan gynnig slot 10 munud yr un. Megis dechrau ar eu taith i archwilio genre y sioe gerdd oedd yr actorion a chyfansoddwyr hyn, gan olygu mai blas o botensial posib a gafwyd. Ond er mor amrwd oedd y cynnyrch, profwyd cynnwrf a gwefr, a pwy â wyr be ddaw o’r hwyl heintus hyn.

Cawsom groeso yn gyntaf gan Rufus Mufasa a’r bîtbocsiwr Kalim Bartlett, â rap byrfyfyr a churiadau dub a dancehall. Er ein bod ar gae ym Modedern, sefydlwyd o’r cychwyn , nad yn ‘Kansas’ y byd theatr Cymraeg oeddem mwyach.

Dilynwyd hynny gan y ‘sioe gerdd’ gyntaf a gyfansoddwyd gan Osian Gwynedd, a geiriau gan Wyn Mason, yn archwilio cariad a rhyw yn yr ysgol. Dychmygwch gyfuniad o Pam Fi Duw? a  School of Rock a fyddwch chi ddim yn bell iawn ohoni. Diolch i hyder a hwyl Heledd Bianchi a Lloyd Macey –  dau actor  a aeth amdani go iawn – sefydlwyd hiwmor a thensiwn rhwng athrawes surbwch (ar yr arwyneb)  a llanc ysgol wedi mopio â merch.  Gyda minnau newydd fwynhau cynhyrchiad gwefreiddiol o Deffro’r Gwanwyn, dwi’n gweld potensial enfawr i sioe Gymraeg o’r fath.

Dychwelyd i’r llwyfan wnaeth Rufus Mufasa a Kalim Bartlett, ar gyfer yr ail lwyfaniad, yng nghwmni Jed O’Reilley ac Emma Hicks. Archwiliwyd y potensial o ddatblygu seiniau ar gyfer ‘hip-hopera’ Cymraeg, yn cyfuno lŵpio, rapio, llafarganu a phrotestio – a dan y lach y tro ma oedd yr iaith Gymraeg. Archwiliwyd hefyd un o gonfensiynau mwyaf maes y sioe gerdd, sef y gân i sefydlu ‘taith’ arwr / arwres y sioe.

Amneidiwyd o seiniau hip-hopera i power-popera yn llwyfaniad Alun Reynolds ac Osian Edwards. Plethwyd seiniau electronig hudolus dros ben â stori am ffrindiau yn dod i delerau a’u rhywioldeb. Datblygwyd yma’r cysyniad o leitmotif – is-haen adleisiol sy’n datblygu ar hyd y sioe, sy’n plethu naratif y cynhyrchiad ynghyd.  Rhaid canmol didwylledd y geiriau – a ddatgeiniwyd gan Joel Edwards a Lowri Morgan; roedd fel el gwrando ar albwm gan Robyn, ond yn y Gymraeg!

Yn olaf, ond nid leiaf, thema gyfoes dros ben; cydraddoldeb benywaidd, wedi’i gyflwyno mewn ffordd gomig, i gefnlen sionc y gitâr Sbaenaidd! Rhwng saga cyflogau’r BBC, a llwyddiant aruthrol The Handmaid’s Tale, a’r momentwm a grewyd gan orymdeithaiu merched ledled y byd, ‘blwyddyn y fenyw’ hyd yma yw 2017. Chwarae teg i’r pedwarawd – Danielle Lewis, Meilir Sion, Kate Griffiths a Jemima Nicholas – denwyd y dorf i fewn gan ramant rwystredig,  a  difyr oedd neges ddiffuant y darn.

Prawf yn sicr y gall pob thema dan haul ei gyfleu yn y Gymraeg, mewn ffordd gomig a chyfoes  a chyffrous. Edrychaf ymlaen i ddilyn saga’r cynyrchiadau; tybed pa un fydd y cyntaf i lenwi theatrau Donald Gordon a Venue Cymru?

Cliciwch yma am ragor o wybodaeth am y cynllun.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Theatr | Rhowch sylw