Dysgwr y Flwyddyn 2018

Ces i’r fraint aruthrol eleni o fod yn feirniad Dysgwr y Flwyddyn 2018, ar y cyd â Lowri Bunford Jones a Carole Bradley. Roedd yn daith anhygoel, ac mae’r cyfan i’w weld ar raglen ffantastig Dal Ati – a ddarlledwyd yn wreiddiol ar S4C ar y 5ed o Awst, 2018.

Dyma oedd yr araith a rannais wrth gyhoeddi’r enillydd yn y noson wobrwyo ar yr 8ed o Awst, ac ar lwyfan y Pafiliwn yng Nghanolfan Mileniwm Cymru yn wythnos Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd ar y 9ed o Awst, 2018.

23 oedd yn y ras ar gyfer gwobr Dysgwr y Flwyddyn eleni, ac roedd y safon yn syfrdanol o uchel. Môr o gariad at iaith oedd yn yr Hen Lyfrgell ym mis Mai, a cawsom ein tair – ar y panel beirniadu – ein hysbrydoli.

Daeth deuddeg o wledydd estron, a cododd dau ohonynt i’r brig, ynghyd â dau Gymro cynhenid o Gymoedd y De. Mae gan y pedwar a gyrhaeddodd y rownd derfynol eu taith iaith bersonol, hynod ddiddorol, eu hun.

Daeth Yankier o Giwba, wedi’i ddenu gan gariad, ac mae’n gwneud cyfraniad aruthrol yn yr iaith wrth ei waith yn Ysbyty Gwynedd. Roedd Nicky yn Ffrainc, ym mhencampwriaethau Ewro 2016 pan gafodd ei daro gan yr ysfa i ddysgu’r Gymraeg, a thrawsnewid ei fywyd yn gyfangwbl. Mae Steve yn codi proffil y Gymraeg ym myd busnes a’r cyfryngau cymdeithasol, ac yn ei defnyddio o ddydd i ddydd gyda’i deulu a’i ffrindiau. A ffeindiodd Matt harbwr diogel wrth ddysgu a rhannu’r iaith Gymraeg ymysg ceiswyr lloches a ffoaduriaid yn y Briddinas.

Mae gan y pedwar stori afaelgar, ac yn gwneud cyfraniad gwerthfawr mewn ffyrdd gwahanol: mawr yw ein diolch am eu hangerdd a’u hymroddiad. Mae’r pedwar eisioes yn enillwyr fel siaradwyr huawdl a chwbl rugl, ond un gwobr sydd, a her a hanner oedd ceisio penderfynu.

Mae’r enillydd yn genhadwr o’i gorun i’w sawdl, ac mae ei stori yn adlewyrchu naws agored a chynhwysol yr Eisteddfod Genedlaethol eleni. Mae e eisioes yn dysgu, ac yn creu siaradwyr Cymraeg – does dim amheuaeth y bydd hynny’n parhau. Ar ran y dair ohonom ni, cyflwynaf wobr Dysgwr y Flwyddyn eleni, i Matt Spry.

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr: Milwr yn y Meddwl (Eisteddfod Genedlaethol Cymru & Theatr Sherman & Theatr Genedlaethol Cymru)

Sut mae dehongli drama sydd, ar bapur, yn llawn elfennau llwyddiannus, ac eto – o’i brofi yn y cnawd – yn eich diflasu? Aeth penwythnos hir heibio ers i mi brofi Milwr yn y Meddwl, a dwi wedi methu’n lân ag egluro paham na lwyddodd i’m cyffwrdd, fel y ‘dylai’, ac fel y gwnaeth â gwylwyr eraill.

Dyma oedd y cynhyrchiad olaf i mi ei brofi yn ystod wythnos Eisteddfod lwyddiannus; gallai hynny fod yn ffactor, ond doedd y blinder heb fy nharo erbyn 6 o’r gloch ar nos Iau. Ro’n i’n llawn disgwyliadau i weld drama newydd y  Theatr Genedlaethol (ar y cyd â’r Eisteddfod Genedlaethol a Theatr Sherman), a hawliodd y Fedal Drama i Heiddwen Thomas y llynedd yn Sir Fôn. Ces i siom ar yr ochr orau â chynyrchiadau diwethaf y Cwt Drama, a bonws eleni oedd y llwyfannu yng ngofod pwrpasol ‘Theatr y Maes’. Roedd aelodau’r cast yn gryf – Phyl Harries yn arbennig, a Ceri Murphy wrth berchnogi’r brif ran. Roedd gwta awr o hyd, oedd ymhell o fod yn fwrn, gyda deialog ddisglair, a llwyfannu beiddgar, wrth ei wraidd.

Dyma hefyd oedd y drydedd ddrama Gymraeg i mi’i phrofi mewn tair blynedd am effeithiau PTSD, yn dilyn Triptych (De Oscuro) – oedd yn wefreiddiol –  a Hogia Ni – Yma o Hyd (Theatr Bara Caws) – oedd ddim cweit cystal, er yn gyflwyniadau o ogwyddau gwahanol ar straen trawmatic yn sgil profi rhyfel. Rwy’n synhwyro mai hynny, yn y bôn, sydd wrth wraidd fy niflastod y tro hwn. Nid y pwnc, sy’n un oesol, a llawn potensial iasol, ond yr ymdriniaeth, oedd yn ddryslyd ac arwynebol, yn fy marn i.

Fe’n cyflwynwyd i Ned (Ceri Owain Murphy)- Is-Gorporal Edward Thomas – fel aelod o frawdoliaeth y fyddin Brydeinig, yn cyd-sefyll a chyd-chwarae, fel un. Wrth iddynt dorri’n rhydd mewn parti, roedden nhw dal yn uned glos, a thaenwyd tywod Iraq ar hyd y lle, yn gorwynt o giamocs meddwol. O fewn dim, fodd bynnag, trodd y tŷ-parti gwallgo yn gartref i Ned, ei wraig Michelle (Elin Phillips) a’u merch fach Gwen. Yno hefyd oedd presenoldeb cyson ei dad cariadus Gor (Phylip Harries) – a’r tywod, oedd yn sylfaen parhaus.

Gyda Ned mewn cadair olwyn, troediodd pawb yn ofalus iawn; yn barchus ohono ond yn awyddus i’w weld yn addasu i’r ‘byd go-iawn’. Yn anffodus, nid ei dad yn unig oedd yn niwsans pur dan draed. Ac roedd arogl cig moch yn atgoffa Ned o gyflafan ar faes y gad. Ni allai neb ddeall pam mai unig uchelgais Ned oedd gwella i ddychwelyd i ryfel. Ond trwy gip ar sesiynau Saesneg â’i swyddog yn y fyddin (Aled Bidder) cawsom fewnwelediad i ‘Stockholm Syndrome’ Ned.

‘Dychwelodd’ Ned yn gyson i faes y gad, a gwelodd drychiolaethau lu. Gadawyd y ddrama naturiolaidd, glawstroffobig o gartrefol, yn aml i fyd rhyfel uwch-real ym meddwl Ned. Yn hynny o beth, bu cerddoriaeth ac effeithiau sain gan Dyfan Jones , a goleuo Ace McCarron o gymorth mawr. A chyfosodwyd gorws cerdd dant eisteddfodol yr agoriad â chyd-adrodd anghydnaws catrawd Ned. Hoffwn ganmol enghreifftiau unigol niferus o gyfarwyddo dychmygus Jack Ifan Moore. Yn arbennig, golygfa feistrolgar, tua canol y ddrama hon; llenwodd mwg cinio rhost o’r popty ffroenau Ned, a’i gipio’n greulon ’nol i faes y gad.

Ond fel cyfanwaith, tanseiliodd y ‘gimmicks’ gweledol rym tawel sgript yr awdur, oedd fwyaf pwerus ym mynwes y teulu ar chwâl. Y golygfeydd o gig a gwaed oedd rhai’r tad a’r mab… a’r wraig, dan bwysau mawr.

Ond braidd yn denau oedd y rhain – a gywasgwyd y sgript? – mewn cymhariaeth ag ymdriniaeth cynharach teulu Triptych gan Gwyneth Glyn (oedd yn cynnwys perfformiad arall gan Ceri Owain Murphy).

Tua’r diwedd, yn  ddigon siomedig,  dygodd yr effeithiau byddarol gryn sylw, gan ddrysu’r gwyliwr yn llwyr. Collwyd ystyr geiriau allweddol tua diwedd y cynhyrchiad, gan darfu ar ddatgeliad o faes y gad. Wedi hynny, mae gen i ofn i’r  diweddglo hynod gawslyd droedio un cam yn ormod i mi . Fel fideo Michael Jackson, tanlinellwyd y cwbl amlwg, a drylliodd y schmaltz bŵer y ‘ddrama’ yn rhacs.

Perfformiwyd Milwr yn y Meddwl (Eisteddfod Genedlaethol Cymru & Theatr Genedlaethol Cymru & Theatr Sherman) yn Theatr Maes, Canolfan mileniwm Cymru rhwng Awst 6-10ed, 2018. Cliciwch yma am ragor o wybodaeth.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Theatr | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr – Rhybudd: Iaith Anweddus (Eisteddfod Genedlaethol Cymru & Cwmni’r Frân Wen)

ân 

‘Full disclosure’ yn gyntaf – dwi’n ffan mawr o lenyddiaeth Llwyd Owen, sy’n cynnwys nifer o nofelau ditectif, dehongliadau dychmygol o ‘isfyd’ Caerdydd a’r cyffiniau, mewn llais cras acen Gymraeg y Brifddinas. Aethon ni i’r un Ysgol Sul, Ysgol y Wern, ac Ysgol Glantaf, a dwi wedi ei holi ef droeon am ei waith yn gyhoeddus, gan gynnwys yn yr Hen Lyfrgell ar ddydd Sadwrn cyntaf Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018.

Ond teg hefyd yw dweud i mi ddyfarnu ‘Bad Sex Award’ Cymraeg iddo yn fy adolygiad o’i nofel Heulfan yn 2012, ac i mi roi grilling go-iawn iddo am ei nofel ddiweddaraf Pyrth Uffern, sy’n cynnwys delweddau erchyll. Dwi felly ddim yn gibddall i wendidau’r awdur o Gaerdydd, a teg fyddai dweud nad yw Llwyd Owen chwaith, o dystio i’w ddrama gyntaf, Rhybudd: Iaith Anweddus.

Fel yn achos ei nawfed nofel Y Ddyled yn 2014, fersiwn ffuglennol o ‘Llwyd Owen’ yw prif gymeriad y ddrama, sy’n llawn trais a hiwmor tywyll. Ond cawn ynddi hefyd gip ar lu o’i gymeriadau ef, a’i feirniaid mwyaf hallt yn ogystal.

Cawn gyflwyniad i’r awdur truenus wrth ei ddesg yn sied gardd ei gyn-wraig; gyda photel o Becks, mae’n eistedd yn ei gecs, tra’n sugno’n ddwfn ar e-sigaret. Mae’n gwynebu’r gliniadur gormesol cyn neidio ar ei draed; mae’n cerdded ’nol a mlaen, a’i wn wisgo’n bygwth agor, yn ceisio orau i herio’i ‘writer’s block’. Clywn droslais ganddo ef yn rhoi cyd-destun i’r gyflafan greadigol; cyn pen dim fe syrthia’n bentwr yn ei gadair, a profwn weledigaethau’r awdur cwsg. Yr awdur ei hun sy’n portrradu ei ‘avatar’ ar lwyfan, a hynny’n llwyddiannus dros ben.

Yr hyn sy’n dilyn yw achos llys o fath, ac yn erlyn mae beirniad llenyddol. I fod yn fanwl, un o feirniaid Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Eryri 2005, a bortreadir gan Mari Beard. Llwyd Owen ddaeth yn ail yn y gystadleuaeth honno, oedd yn sbardun i gyhoeddi’i nofel gyntaf. Ond fe’i amddifadwyd o’r wobr am resymau penodol – nifer o’r rheiny am fynd ‘tu hwnt i ffiniau cyhoeddi arferol’, aka ei arddull sgwennu ‘ych a fi’.

Rhwng pob haen o’r feirniadaeth, ceir golygfeydd o’i nofelau, o bosib yn cyfiawnhau’r geiriau hynny. Mae fyny i’r gwyliwr p’run ai a yw’r cymeriadau yn dystion ar ran yr erlynydd neu’r amddiffynydd, cyn barnu a oes lle iddynt yn y canon Cymraeg. Yn eu plith mae Idris Evans (Y Ddyled), Luc Swann (Ffawd, Cywilydd a Chelwyddau), Rod a Bryn (Un Ddinas Dau Fyd) Tubbs a T-Bone (Yr Ergyd Olaf) ac Alun Brady a’i Dadcu (Ffydd Gobaith Cariad); ergydwyr, hunanleddfwyr, dynladdwyr, poenydwyr a gwrth-arwyr Cymraeg o fri.

Dim ond hanner awr o hyd oedd y ddrama hon, a gomisiynwyd gan yr Eisteddfod Genedlaethol, ond gallen i’n hawdd fod wedi aros yno am awr arall. Roedd y cast yn rhagorol, yn arbennig Morgan Hopkins – er i mi clywed tinc o ‘Ffion Carlton-Lewis’ yn ei acen Caerdydd. Cafwyd perfformiad lawn hiwmor gan Mari Beard fel y beirniad eisteddfodol hunan-gyfiawn. Cyhuddodd yr awdur ‘di-chwaeth’ o bob dim dan haul… o fod yn ‘ddarpar lofrudd’ ei hun , yn profi ‘gollyngdod cyffesol’ ei eiriau… ac yn waeth na hynny, ‘yn meddwl yn y Saesneg, cyn trosi ei eiriau i’r Gymraeg’. Derbyniodd y perlau hynny fonllefau o chwethin iach ymysg aelodau’r dorf, o bob oed.

Yr hyn oedd yn ddifyr oedd cyhuddiad Idris Evans fod Llwyd Owen yn hesb o syniadau pellach am anturiaethau yn isfyd Caerdydd, oherwydd ei fod yn ‘gachgi bach middle-class sy’ ddim di neud lot rong yn [ei] fywyd’, a bod ei ddarllenwyr ddim llawer callach. ‘Ma’r rhan fwyaf o dy gynulleidfa di o’r un cefndir â ti, ac yn hollol anymwybodol o dy shortcomings.’  Yn y Gymru sydd ohoni, amheuthun yn wir yw clywed awdur mor hunan-feirniadol. Yr hyn wrth gwrs sy’n depressing (i adolygydd, ac eraill) yw cydnabod mai’r awdur Llwyd Owen ei hun yw’r sylwebydd mwyaf craff a gonest am wendidau ei lenyddiaeth.

Lleolwyd y ddrama yn naeargell hen fanc– fel Anweledig, gyda Ffion Dafis, fin nos. Caniataodd y lleoliad i’r ‘ddrama’ ymestyn ei llwyfan i ymgorffori perfformiad promenâd. Nid oedd hynny bob tro yn llwyddiannus, oherwydd natur mor gyfyng y gofod; fe gollais pob ystyr o olygfa ddramatig Tubbs, oherwydd mod i’n sefyll reit yng nghefn y gynulleidfa. Yn anffodus, collais hefyd ergyd geiriau ola’r darn, a leisiwyd ar ruthr gan yr awdur-actor, ar y cyd ag Idris Evans (Morgan Hopkins).

Ond fel arall roedd yn ofod hyblyg, a ganiataodd oleuo crefftus a thafluniadau cynnil – llongyfarchiadau i’r cyfarwyddwr, Hanna Jarman. Mae hynny’n arbennig o wir yn achos olygfa  drwg-enwog ‘Beti George’, o Ffawd Cywilydd a Chelwyddau, sy’n mynnu ‘cyfraniad’ gan gymeriad Luc Swann (Siôn Alun Davies). Parch mawr i’r fonesig Beti am ei chyfraniad hithau i’r darn, â’i thafod yn sownd yn ei boch. Diolch byth na aethpwyd (y tro ma ta beth…) am olygfa’r frechdan gachu.

Bu taw ar y si flynyddoedd yn ôl, am addasiad ffilm o’r nofel gyntaf honno. Am ba bynnag reswm felly, ni aethpwyd ati i’w throsi, ond rwy’n ddiolchgar am y driniaeth theatrig hwn. Mae cymaint sy’n weledol, ac uwch-real am nofelau Llwyd, er yn dreisgar ac yn orlawn o olygfeydd graffig. Roedd y cynildeb i’w groesawu yn y cynhyrchiad hwn, a’r hiwmor yn hollol ganolog – a chariad, a brawdgarwch yn ogystal. A bethbynnag ddwedith Idris Evans am gymharu Llwyd yn anffafriol â Quentin Tarantino (y cyfeiriwyd ato, gyda llaw, ar y dechrau wrth agor bag llawn ‘golau’), mae moeswers bob tro wrth galon pob stori, a chydbwysedd rhwng tywyllwch a goleuni.

Perfformiwyd Rhybudd: Iaith Anweddus  gan Llwyd Owen (Eisteddfod Genedlaethol Cymru, ar y cyd â Chwmni’r Frân Wen) yn Selar Ty Portland ar yr 8ed a’r 9ed o Awst, 2018. Cliciwch yma am ragor o wybodaeth.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Llenyddiaeth, Llyfrau, Theatr | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr: Gair o Gariad (Theatr Bara Caws) – Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018

Mae’n gwneud synnwyr pur i mi fod Theatr Bara Caws yn ail-lwyfannu Gair o Gariad wythnos ’steddfod. Oes na un achlysur arall yn niwylliant yr iaith Gymraeg sy’n ymdebygu i fformat ffilm Love Actually? Mae’r ‘Maes’ blynyddol ei hun yn bair o atgofion lu; yn faes cad  sy’n orlawn o ysbrydion o’r gorffennol, yn ddrych i’r presennol, ac yn ddolen i’r dyfodol! Yn wir,  fe welais yn Bar Syched lond dwrn o gyn-gariadon, gan rannu llwnc destun yn llawen â nhw ar b’nawn Sul. Ond erbyn bore Llun, bu’n rhaid osgoi cyn-gariad mawr, gyda’r boen yn dal rhy fyw i siarad gwag.

Ar ben hynny, mae’n wythnos fawr i genedlaethau o deuluoedd, gan gynnig llwyfan i aduniadau lu. Daw pob acen a gwyneb ag adlais o’ch plentyndod, dyddiau ysgol a chyfnod coleg. Rhwbio halen yn y briw wnaiff ambell gyfarfyddiad, rhwng llwyddiannau, siomiannau a threialon mawr bywyd. A gall alar chwarae’i ran, yn absenoldeb rhai – ynghyd â chynnwrf a thensiwn rhywiol pur annisgwyl. Ond rhwng lefelau hormonau Maes B a’r croeso i Geraint ‘Titw’ Thomas o flaen y Senedd, un peth sy’n sicr; mae Prifwyl eleni yn yn byrlymu o gariad.

Profais hynny fy hun droeon yr wythnos hon,  mewn Steddfod sydd wedi cael gafael ym mhawb. Bu’n wythnos i mi, o feddwl am Mam– a fu farw bedair mlynedd union yn ôl. Ond cefais hefyd ddiwrnod arbennig yn dathlu â’m teulu a’m ffrindiau, ar achlysur fy niwrnod pen blwydd. Ar ben hynny, fel ‘merch y ddinas’, roedd cael edmygu pawb o nghwmpas – boed yn newydd-ddyfodwyr neu’n siaradwyr Cymraeg – yn cyd-fwynhau yn falm i’r enaid. A bydd anthem swyddogol yr wythnos – ‘Bae Bae Bae’ gan Gruff Rhys –  yn gofrodd soniarus i bara am byth.

Rydw i eto, felly, i brofi ecstrafagansa theatrig i gystadlu â ‘drama fawr’ bywyd y Maes. Felly dihangiad pleserus oedd ymweliad â Threganna ar gyfer cynhyrchiad sy’n dathlu cariad o bob math. Llwyfanwyd y sioe yn wreiddiol dros flwyddyn yn ôl yng nghwmni Lisa Jên Brown a Carwyn Jones. Ail-gastiwyd y sioe eleni, felly yn Chapter cawsom gwmni Lleuwen Steffan a Rhodri Siôn.

Mae asgwrn cefn y sioe yn debyg iawn eleni, ond mae natur ‘fyrfyfyr’ ( i raddau) y cynhyrchiad yn golygu fod pob llwyfaniad yn wahanol. Yn fras felly, cawn gyflwyniad i ‘Lleuwen’ a ‘Rhodri’ – fel eu hunain, yn anffurfiol, ond hefyd fel dau gymeriad dychmygol, sy’n rhannu carwriaeth fawr. Wrth ail-ddarllen y frawddeg honno, mae’n taro’n gymhleth iawn, felly gadewch i mi symleiddio pethau ymhellach; dychmygwch ddau DJ rhaglen radio ‘Love Hour’, sy’n cynnal perthynas danbaid â’i gilydd, wrth gyflwyno ceisiadau’r gynulleidfa – sef aelodau’r dorf.

Dydy hynny dal ddim cweit yn taro deuddeg, nacydi… yn syml, rhaid i chi brofi ‘Gair o Gariad’ eich hun i ddeall gwerth sioe ddymunol dros ben. Ond mae’n gofyn cryn dipyn gan ei chynulleidfa Gymraeg, i agor eu calonnau, ac i rannu profiadau, o’r hwyliog i’r dirdynnol iawn. Digon yw dweud fod artistiaid o fri yn llechu ymysg  aelodau’r gynulleidfa Gymraeg! Mae na lawer sy’n ‘uwch-real’ am fanylion y sioe, ond mae’n gynhyrchiad sydd wir â’i draed ar y ddaear. Fel sesiwn therapi dwys, neu noson dda yng nghwmni ffrind, mae’n brofiad cathartic sy’n rhoi andros o hwb i’r galon.

Clywyd cyfres o ganeuon, am amrywiol resymau, a dderbyniwyd fel ceisiadau, o flaen llaw. Roedd rhai yn anhysbys, ond sgwennwyd pob un gan bobol oedd yn bresennol yn y ‘dorf’. O Ffa Coffi Pawb, i ‘Misty’ gan Errol Garner, cawsom yn aml ein cyffwrdd i’r byw. Clywyd hefyd  deyrngedau i chwaer fach a  brawd mawr – ac un cais oedd yn wenfflam o nwy gwenwynig i ‘ex’, a hynny ‘am fod yn gymaint o fastard’! Bu i mi hefyd gyfrannu cais, ac roedd yn brofiad pwerus clywed fy ngeiriau ar y cyd â chân cwbl annisgwyl, ond addas iawn.

Nid yn unig y mae pob perfformiad yn gwbl amrywiol, yn seiliedig ar geisiadau gwahanol; ond creir egni unigryw gan bob torf wahanol, a rhaid dweud, roedd criw pnawn Mercher yn llawn hwyl! Darganfuais wrth rannu ‘dawns gyntaf’ â’r awdures Haf Llewelyn a’i gŵr (‘you had to be there’, ys dywed y Sais!), mai eu mab oedd y ‘Ned’ yn y fideo Eisteddfodol a aeth yn ‘feiral’ ar Twitter @PollyJames y bore hwnnw, ac y bues i’n eistedd nesaf i rieni’r seren, Pwyll! Roedd y bocsys o hancesi ar bob bwrdd yn hynod handi, ond bu chwerthin braf yn ogystal ar hyd y sioe. Hefyd, yn holl-bresennol, oedd gwefr wirioneddol rhwng Lleuwen Steffan  a Rhodri Siôn.

Yn ogystal â’r ceisiadau, y darllenodd y ddau o bendraw’r ystafell i’w gilydd, oedd cyfleon i ni ymgolli yn y ‘garwriaeth fawr’ rhyngddynt. Bu’r elfen oleuo yn allweddol yn hyn, wrth lywio’n sylw at y naratif nadreddog. Doedd dim llawer o sgript, ond rhannodd eu llygaid gyfrolau, a’u cyrff, wrth redeg a dawnsio’n afreolus. Trodd y ‘meet-cute’ o flaen coelcerth ar Maes B 1997 yn raddol yn ramant rwystredig; cafwyd cliwiau am y rhesymau yn achos anallu un ohonynt i fynegi mewn geiriau, gwir ddyfnder eu teimladau. Datblygodd  y rhamant yn docsic, dan gysgod amheuaeth, cyn cael aduniad – a diweddglo amwys – dan ffrwydriad o flodau a ‘party poppers’. Datgelwyd y cyfan trwy gyfres o ganeuon, o’r Cyrff i Joy Division.

Cynigodd y ddau dalentau unigryw; roedd ‘dawns’ Rhodri Siôn yn fynegiant eofn, a thrydanol, a pherfformiad Lleuwen ar ei gitâr o’i chân Tír na nÓg yn foment gyfareddol. Plethwyd hyn oll ag anthemau fel  ‘Strydoedd Aberstalwm’ gan Alun ‘Sbardun’ Huws ac ‘Angor’ Emyr Huws Jones, wnaeth atgoffa’r dorf o’r colledion enbyd a ddioddefodd Cymru, a Bara Caws, yn ddiweddar. Roedd yn brofiad holistig, a hynod therapiwtig, a gadawodd pawb â llygaid llaith a gwên fawr.

Adolygais y fersiwn o Gair o Gariad a ragflaenodd y cynhyrchiad newydd, ym mis Mai 2017, ar y blog hwn. Mae cynhyrchiad newydd Gair o Gariad (Theatr Bara Caws) ymlaen yng nghanolfan Chapter, Treganna, Caerdydd, tan nos Sadwrn Awst 11eg, 2018. Cliciwch yma am ragor o wybodaeth.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Theatr | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr – Anweledig (Cwmni’r Frân Wen) – Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018

Wedi dwy sioe un-dyn, dyma brofi sioe un ddynes, yn sgil coroni’r Prifardd newydd Catrin Dafydd. Ond nid  dynes gyffredin oedd dan sylw Anweledig, ym mhenllanw cynhyrchiad iasol Cwmni’r Frân Wen. ‘Dynas Debenhams’ fu Glenda (Ffion Dafis) erioed yn ôl Beryl, ei chyfeilles bore oes; pam felly ei bod hi bellach yn gwario ei phres yn siopau elusen Caernarfon, yn prynu dillad ail-law pobol eraill fel ‘caridym’?

Nid dyna’r unig newid a brofodd Glenda ers iddi fod yn glaf yn ysbyty meddwl Dinbych, fel y clywson ni yn Neuadd Ddawns Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018. Ond i’r rheiny, fel fi, wnaeth gwrdd â Glenda bum mlynedd yn ôl (yn Eisteddfod Gendlaethol Dinbych 2013), roedd y man-newidiadau hyn yn gamau anferth ymlaen yn y broses arteithiol (i eraill), hanfodol (iddi hi) a llesol (i bawb, mewn egwyddor) o ‘wellhad’.

Yn dychwelyd i’w chadair esmwyth fel Glenda y mae’r actores Ffion Dafis, mewn perl o ran gan y Prifardd, awdur a dramodydd Aled Jones-Williams. Bum mlynedd yn ôl, profwyd cywaith gwych rhwng yr awdur ac actores. Fel rhan o arddangosfa am Ysbyty Dinbych yn Y Lle Celf, cyflwynwyd gwaith eithriadol o rymus; monolog am Gymraes gyfoes ag iselder dwys, a phawb o’i chwmpas ar dân i ddeall pam. Gorffenwyd y gosodwaith bryd hynny mewn ystafell yn Ysbyty Dinbych, â Glenda wedi ymgolli yn ei hatgofion o lan y môr.

Flwyddyn yn ddiweddarach, fe ddatblygwyd y darn ymhellach, ond y Brifwyl eleni cawn brofi ‘Y Bennod Olaf’, cyn i’r cyfanwaith fynd  ar daith ledled Cymru yng Ngwanwyn 2019. Lleolwyd y darn yr wythnos hon yng nghyn-adeilad banc Portland House; nid, fodd bynnag, yn ysblander y neuadd fasnach, ond ym mherfeddion y ddaeargell islaw.

Mae hynny’n gwbl addas wrth gwrs, gyda Glenda’n arfer gweithio mewn banc. Pan ofynodd hi i’w gŵr, i roi caniad i’w chyd-weithwyr i’w hysbysu nad oedd hi’n ddigon da i fynd i fewn, fe straffaglodd Huw i feddwl am esboniad digonol, gan setlo â’r celwydd golau ‘amser y mis’. Fel y clywn ni gan Glenda, mae’r salwch ‘yn heintio iaith’; fel yn achos ‘Dinbych’ – enw distawaf y Gogledd. ‘Mae’n iawn i chi ddeud bo chi’n mynd i Ddinbych y Pysgod ond nid Dinbych heb y Pysgod.’  

Yn y gofod clostroffobig, gwynebwyd Glenda’n ddi-golur, o flaen bariau cell y banc. Yn ei ffrog sidan syml, dygodd atgof i’r meddwl o sioe seilam ‘Voss’ Alexander McQueen. Gorchuddiwyd y bariau â llieiniau tryloyw, gan gynnig sioe dafluniadau o fri. Roedd sain cynnil piano yn guriadau’r isymwybod, a sŵn heddychlon tonnau’r môr. Ger ei chadair, roedd ôl tywod y tonnau dan draed, yn frwgaits a broc môr; ond hefyd roedd tegeirianau, yn symbol ‘tlws’ o freuder gobaith, cryn amser wedi’r storom fawr. Clywyd hefyd am stormydd bychain fu’n dal i daro Glenda, a hynny’n bur anochel; ‘wobbler’ oedd yr enw ar ddyddiau o’r fath, a gynrhychioliwyd ar ffurf tegan ci bach.

Gyda Glenda erbyn hynny yn rhydd o’r ysbyty, roedd hi’n gaeth i ddisgwyliadau’r gymdeithas o’i chwmpas, a dilynwyd hanes graddol ei gwellhad. Roedd Beryl yn bur feirniadol o’r ‘halfway house’ yn Ninas Dinlle, ac am nad oedd Glenda ‘run fath ag o’r blaen’. Dilynwyd hefyd lwybr briwsion o gliwiau bach cynnil ynglyn â statws ei phriodas â Huw. A daeth lleoliad y cynhyrchiad, yn y Neuadd Ddawns y Brifwyl, yn glir, a’r cylch yn llawn.

Mae’r sioe awr o hyd yn un andros o hardd, a’r actores – a’i llygaid yn pefrio – yn hawlio sylw pawb. ‘Gripping’ oedd ymateb fy chwiorydd i berfformiad Ffion Dafis, ‘fasa’r sioe heb weithio efo’r un actores arall’. I’r rheiny ohonom a brofodd gamau cynta’r sioe, bu datblygiad naturiol dros amser oedd yn gydnaws ag afiechyd o’r fath. Llongyfarchiadau i’r gyfarwyddwraig Sara Lloyd, a’i rhagflaenydd Iola Ynyr. Roedd y sioe  ymysg y cynharaf yn yr iaith Gymraeg i agor y llifddorau ar y drafodaeth gyhoeddus am iechyd meddwl.

Mae’n sioe llawn cariad a gobaith, a gonestrwydd ingol, am daith gwellhad y claf. Ond hefyd, ceir pwyslais mawr ar ddealltwriaeth caredigion, a chyfraniad cymdeithas ehangach. ‘Rhaid i ti Fyned y Daith Honno Dy Dun’ oedd teitl ar gyfrol bersonol yr awdur am alar ’nol yn 2001. I raddau, mae afiechyd iselder yn ymylu ar hynny, ond nid, ysywaeth, y broses o wellhad. Pwysleisir, mewn sioe llawn hiwmor, sy’n ddirdynnol tu hwnt, nad dim ond y claf sy’n gorfod newid i brofi iachad.

Mae cynhyrchiad Anweledig (Cwmni’r Frân Wen) yn parhau i ddangos yn Neuadd Ddawns Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018 tan y 10ed o Awst, cyn teithio ledled Cymru yng Ngwanwyn 2019. Cliciwch yma am ragor o wybodaeth.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Theatr | 1 Sylw

Adolygiad Theatr: Sieiloc (Miles Productions) – Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018

Sut goblyn mae e’n llwyddo, i gofio pob gair… yn chwys i gyd,  a phob anadl yn ei le? Os da chi’n chwilio am wefr, a pherfformiad tan gamp ar lwyfan yng Nghanolfan y Mileniwm, yna ewch ar eich union i weld ecstrafagansa un-dyn Rhodri Miles yn y ’Steddfod eleni. Mae Sieiloc, ar un wedd yn ‘hard-sell’ i eisteddfotwyr, gan, yn wahanol i Richard Burton a Dylan Thomas (ei destunau sioeau un-dyn diwethaf), nid yw’n gymeriad sydd yn eicon Gymreig.

Ond wrth gamu o Stiwdio Weston, gwynebais lu o wynebau surion, yn sgil llwyfaniad Teilwng i’r Oen yn Neuadd Donald Gordon. Roedd y cynhyrchiad mawr hwnnw wedi derbyn ‘standing ovation’, ond ar lafar yn y cyntedd roedd y Cymry’n gynddeiriog, a nifer yn difaru na aethon nhw i weld Rhodri Miles yn lle.

Dyma’r ddrama a gipiodd wobr Sioe Deithiol Orau Cymru yng Ngwobrau Theatr Cymru yn gynharach eleni. Paham hynny? Yn syml, perfformiad electrig sy’n seiliedig ar sgript ffantastig, sy’n gyhyrog, ac yn gomig, am yn ail.  Dyma’r eilwaith i mi ei brofi – yn sgil taith ledled Cymru– ac es ati a chryn asbri i’w adolygu mewn cryn fanylder, wedi mawredd ei sioe ym Merthyr. Plethir waith William Shakespeare, a sylwadau craff ar fyd actio Cymraeg, gyda gwibdaith ddadlennol i hanes yr Iddew mewn cymdeithas, sy’n dal i ddioddef erledigaeth mawr.

Daw hynny fel sioc wrth wylio’r sioe hon, sy’n cyffwrdd hanes o gyfnod y Rhufeiniaid, i Auschwitz, a thu hwnt. Ond yn dal i hawlio’r penawdau y mae’r cyhuddiadau o wrth-Semitiaeth yn erbyn y Blaid Lafur, dan arweiniad Jeremy Corbyn.

Felly sut mae cyflwyno’r Cymry i destun mor ddwys, mewn sioe sy’n cynnig miri mawr? Teitl y sioe yw Sieiloc – gelyn  Marsiandiwr Fenis, a danseiliwyd am fynnu hawlio ei ‘bwys o gnawd’. Ond seren y ddrama hon yw cymeriad ymylol Tiwbal, sy’n mynd ati i wneud yn iawn am gam mawr. Cawn berspectif bur wahanol ar ffigurau o bob math, o Pontiws Peilat, a’r bwystfil  Barnabas, i Barbra Streisand a Dracula.

Mae’r sgôp yn bur epig, ond diolch i berfformiad empathetig, cawn ei hudo a’n haddysgu gan Rhodri Miles. Ceir gwaith goleuo arbennig, a cherddoriaeth atmosfferig, sy’n ategu at gyfoeth y sioe.

Mae Tiwbal yn rhodd o ran i artist o fri, gan ddatelu cyfrinachau actio lu. Mae’n berfformiad sy’n denu rhyfeddod, a’r cwestiwn anochel i rai; ‘pam nad yw Rhodri Miles yn enw mwy  cyfarwydd i mi?’. Wel, mi a sbotiais sawl cyfarwyddwr yn y dorf ar y noson agoriadol… felly gwyliwch y gofod, da chi. Ond os fyddai’n well ganddoch hawlio ‘mi oeddwn i yno’, yna archebwch docyn  i’w weld yng Nghaerdydd.

Mae sioe Sieiloc ymlaen yn y Babell Lên yn Stiwdio Weston, Canolfan Mileniwm Cymru tan y 7ed o Awst, 2018. Cliciwch yma am ragor o fanylion.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Theatr | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr: Nos Sadwrn o Hyd (Canolfan Mileniwm Cymru)

Am ddiwrnod cyntaf anhygoel yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018; roedd naws arbennig a’r tywydd yn wych.  Bu’n hyfryd cael cwmni dinasyddion o bob math, i Brifwyl gynhwysol, ac amrywiol dros ben. Rhwng y Lle Celf gwefreiddiol yn ein Senedd syfrdanol, a seiniau samba Carnifal Butetown yng Ngharnifal y Môr, bu’n ‘Bwrw Cwrw’ ar Rene Griffiths, o Batagonia bell, ac ‘Elfed Steddfod’, a anfarwolwyd ym mar Syched gan Gwrw Llŷn.

A thra roedd Bryn Terfel yn tarannu ar lwyfan Neuadd Donald Gordon, a sain y Crumblowers yn dirgrynnu ar Brif Lwyfan y Maes, profwyd perl o sioe yn theatr bwyty Ffresh, sy’n parhau tan y 7ed o Awst. Penderfynwyd lansio arlwy Mas ar y Maes  gydag addasiad Gymraeg o Saturday Night Forever gan Roger Williams (Tir Sir Gâr) – dewis perffaith ar nos Sadwrn cynta’r Brifwyl, rhaid dweud

Sioe un-dyn oedd dan sylw, lai nag awr o hyd, a pherfformiad trydanol gan yr actor Sion Ifan. Mewn cyflwyniad bywiog, aml-acennog, ac annwyl dros ben, fe gipiwyd y dorf dros gan gorwynt o ramant, ar hyd strydoedd Caerdydd. Dilynwyd hanes carwriaethol Lee, dyn ifanc hoyw a dinesig, wrth iddo wynebu stormydd geirwon o bob math. O Smörgåsborg orgasmig Grindr, a’r dewis o ffilter ar gyfer eich proffil (Nashville, natch) i artaith noson karaoke pan ry’ chi wir yn casau Take That.

Dechreuodd Lee mewn perthynas â Matthew – pelen ddisgo ddisgleiriaf y neuadd ddawns – cyn graddio i lefel arall o gariad â Carl, o Benarth. Ond cafwyd awgrym bach cynnil rhwng pob reiat o vignette, y byddai’r chwarae’n troi’n chwerw cyn pen dim. Yn wir, daeth y troad anochel fel bwled o wn, i chwalu’r swigen o gariad mewn un clec. Os oes beirniadaeth gen i o gwbl o’r llwyfaniad cyntaf hwnnw, cywasgwyd datgeliad mawr i un linell amwys, ac roedd y diweddglo braidd yn ffwrbwt. Ond roedd pŵer y diweddglo yn glir i bawb, i danlinellu’r trasiedi mawr.

Digon naturiol fyddai i nifer o newydd-ddyfodwyr weld y ddrama hon fel disgynnydd o goeden deulu Llwyth, drama eithriadol o lwyddiannus Dafydd James. Ond mae Nos Sadwrn o Hyd (a’i rhagflaenydd Saturday Night Forever) mewn gwirionedd yn daid i’r ddrama honno – neu i fod yn garedig, yn hoff ewyrth, ‘a fu yno’ droeon cyn campau cyfoes ei nai. Gyda’r ddrama’n ugain mlwydd oed eleni, aeth Roger Williams ati ei hun i ddiweddaru rhannau helaeth o’r gwaith, a hynny’n bur ddeheuig. Bu newid anhygoel yn y gymuned LHDT ers 1998, gyda phriodi a chael plant yn norm erbyn hyn. Ac mae’n glir o’r cyfoeth o gyfeiriadau diwylliant-pop iddo hefyd fyn di gryn hwyl, gan gyfnewid Blind Date am Love Island, a Facebook a Grindr am…tybed beth?!

Ond yr un mor oesol yw thema ganolog y darn, am anghyfiawnder i’ch gadael yn gegrwth sy’n dal i ddinistrio bywydau lu yn ein oes #woke honedig ni. Llwyfannwyd y cyfan yn gynnil, a hynny mewn cryn steil mewn ‘theatr’ pop-up ag adlais o sioe cabaret. Cyflwynwyd elfennau cefndirol o sain, a weithiodd yn grefftus i greu naws, yn arbennig pan drodd y freuddwyd yn hunllef pur.

Ond y  curiadau emosiynol ym mherfformiad Sion Ifan (dan gyfarwyddyd Aled Pedrick) a agorodd ein calonnau ni i stori gariad ddigon cyffredin, ond sy’n troi’n erchyll o sur. Gall unrhyw un uniaethu’r â’r teimlad hwnnw o unigrwydd mewn perthynas, ac o beidio a ffitio fewn; a hefyd o’r cynnwrf  anesboniadwy wrth gwrdd â rhywun yn yr oes sydd ohoni, sy’n dal i ddarllen papur newydd, sy’n mynd ar ei wyliau i Copenhagen, ac sy’n dod o Benarth (ching ching!). Aeth yr actor â ni ar daith bersonol – ym mhob ystyr o’r gair – oedd yn ddechrau gwych i wythnos Mas ar y Maes.

Caiff  Nos Sadwrn o Hyd (Canolfan Mileniwm Cymru) ei lwyfannu tan Awst 7ed, 2018. Cliciwch yma am fanylion pellach.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Celf, Tafarn/ Bar, Theatr | Rhowch sylw