Adolygiad Theatr: Hollti (Theatr Genedlaethol Cymru)

Hollti

Cafwyd tipyn o ddrama ar achlysur ‘noson y wasg’ cynhyrchiad Hollti Theatr Genedlaethol Cymru.  Bu’n rhaid gohirio’r digwyddiad chwarter awr i fewn i’r llwyfaniad, am nad oedd y brif actores, Siw Huws, yn teimlo’n dda o gwbl. Roedd yn siom, mewn un ystyr, gan i’r actores lwyddo i’n denu ni fewn i stori teulu dan bwysau mawr. Serch hynny, derbyniodd hithau (a gweddill y cast a’r criw ) gymeradwyaeth wresog, a dymuniadau gorau, didwyll,y dorf.

Gyda thaith genedlaethol o Hollti ar y gweill ar gyfer yr hydref, rhyddhad i bawb, mae’n siwr, oedd cael cadarnhad y byddai noson olaf y cynhyrchiad yn Ysgol Bodedern, yn mynd yn ei blaen. Edrychais ymlaen i ail-afael yn y stori ‘Dafydd a Goleiath’ cyfoes y profais damaid bach ohoni i aros pryd, er mod i braidd yn bryderus yn wreiddiol i weld y ddrama air-am-air hon.

Aeth pum mlynedd heibio ers llwyfaniad drama verbatim (neu ‘air-am-air’) gyntaf y Theatr Gen, sef Sgint gan Bethan Marlow yn 2012. Dwi’n cofio edmygu camp yr awdur wrth iddi blethu  cynifer o brofiadau ynghyd, wrth drafod sefyllfa economaidd Cymru – a Chaernarfon yn benodol – yn yr ‘Oes Cynni’ oedd ohoni ar y pryd, ac a ddwyshawyd fyth ers hynny. Ond wrth i lu o actorion ein gwynebu ni, teimlais mai cyfres o fonologau a gafwyd ac nid ‘drama’. Teg dweud y  lluniwyd pob cymeriad o berspectif wahanol,  yn seiliedig ar eiriau pobol go-iawn, ond roedd na elfen rwystredig, a dim digon yn ddramatig, am natur di-duedd y darn.  Yn wahanol i ffilm ddiweddar fel I, Daniel Blake,  neu ddrama  gignoeth Iphigeniah in Splott (Theatr Sherman), ni hawliwyd yr un neges ganolog, ag eithrio ‘mae bywyd yn anodd ar bawb’. Ni ddaethpwyd chwaith at gasgliad i aelodau’r gynulleidfa ei berchnogi ac i weithredu arno – o bosib – drachefn.

Dan sylw, y tro ma, gyda Hollti, oedd trafodaeth am atomfa newydd ar Ynys Môn. Comisiynwyd y dramodydd lleol Manon Wyn Williams, yn wreiddiol o Rosmeirch, i gyfweld, a chofnodi, sgyrsiau di-ri â thrigolion yr ynys, o bob pegwn i’r sbectrwm barn. Daeth â’r cyfan at ei gilydd er mwyn ffurfio sgript, gan adael i griw o actorion cyfarwydd i ddod â geiriau’r dadleuon yn fyw ar lwyfan, dan gyfarwyddyd Sarah Bickerton (Nansi).

Un peth sydd angen ei bwysleisio i unrhywun sydd â diddordeb mewn gweld y ddrama hon ar daith, yw y byddai’n talu i chi wneud ychydig o waith cartref yn gyntaf. Dwi’n gyfarwydd â’r term poblogaidd am yr atomfa bosib, ‘Wylfa B’, ac wedi gweld ambell adroddiad newyddion dros y blynyddoedd, ond rhaid cyfaddef, fel un sy’n byw dau gan milltir i ffwrdd, do’n i ddim yn gwybod digon am hanes, na’r cynlluniau am ‘Wylfa Newydd’, cyn gweld y ddrama ar Ynys Môn.

Dydy hynny ddim i awgrymu nad ydy’r stori fawr hon o bwys cenedlaethol – nac yn haeddu ymdriniaeth gan Theatr Genedlaethol Cymru; i’r gwrthwyneb yn llwyr, a dweud y gwir.

Mae’r cynhyrchiad yn eich boddi mewn ystadegauar adegau ac mae’n cymeryd yn ganiataol fod pawb yn hyddysg yn y ffeithiau moel. Rwyf felly’n tybio mai’r gynulleidfa leol a werthfawrogodd y ddrama hon fwyaf yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Ynys Môn, a nhwythau’n byw’r drafodaeth danbaid hon bob dydd . Felly y peth lleiaf y dylech chi wneud  ydy neilltuo amser i ddarllen y rhaglen theatr o flaen llaw, sy’n cynnig cyd-destun, ychydig o hanes, a ffeithiau clir.

IMG_4382

Mae’r cynhyrchiad yn agor yn effeithiol iawn wrth i wraig fferm o’r enw Gwenda rannu ei hanes diweddar â ni. Siw Hughes, o Langefni, sy’n ei phortreadu hi, mewn ffordd gomig o agos-atoch, a ffwrdd-a-hi. Mewn hen fleece gysurus, yn raddol bach, fel petai’n rhannu’r hanes dros debotaid o de, datgela Gwenda stori arswyd go iawn; bum mlynedd ynghynt derbyniodd teulu fferm Caerdegog y newyddion bod rhaid gwerthu eu tir er budd atomfa newydd. Plethir yr hanes torcalonnus hwn gan gyfraniadau gan Richard (Gwyn Vaughan Jones), ei gŵr – yn ei overalls – a chynrhychoiolwyr cwmni rheolaeth Horizon (Siôn Pritchard a Steffan Harri), yn eu siwtiau smart a’u Brogues.

Cyflwynwyd Anna (Lowri Gwynne), y ferch, a’i babi Trystan Llyr, a chlywyd gyfraniadau gan drigolion niferus eraill y fro. Yn eu plith, un o lifers oedrannus yr atomfa wreiddiol (Siôn Pritchard) – a sefydlwyd yn 1963, ac a gynhyrchodd drydan tan 2015; hyd at ddyn PR y cwmni (Dafydd Emyr), protestiwr (Iwan Charles) a gwleidydd amlwg iawn (Steffan Harri), i beirnianwraig ifanc (Lowri Gwynne), ar fin colli’i gwaith.

IMG_4387

IMG_4385

IMG_4388

Pupurwyd y darn gan berspectifau is-gymeriadau fel dynion ifanc lleol di-waith (Siôn Pritchard a Steffan Harri), a dwyshawyd y drafodaeth gan weithiwr cymdeithasol (Iwan Charles), amgylcheddwr (Gwyn Vaughan Jones) a gwyddonydd niwclear (Siôn Pritchard).

IMG_4384

Cafwyd felly, mewn awr a hanner, gipolwg aml-haenog ar sefyllfa gymhleth iawn, wedi’i blethu a drama afaelgar am etifeddiaeth.

Ar adegau, yn ddarlith hanes, anthropoleg a chymdeithaseg, daearyddiaeth ac economeg – cyn dychwelyd yn gyson at stori bersonol y teulu go-iawn, a fynodd frwydro dros eu hawliau i gadw’u tir. Adeiladwyd yn raddol o’r  meicro i’r macro , wrth yn gyntaf drafod effaith yr atomfeydd ar batrwm iaith a gwaith y fro, cyn dirwyn i ben wrth godi amheuon amgylcheddol. Yn hynny o beth, gwnaethpwyd y gymhariaeth ryngwladol â pheryglon Wylfa Newydd â thrychinebau niwclear Chernobyl a Fukushima.

Roedd sgôp y darn yn aruthrol, gan adael y gwyliwr yn benysgafn iawn. Ar ben hynny, yn gyson, gweithredodd y cast cynorthwyol fel tîm rhedeg mewn ras gyfnewid. Poethodd pethau ymhellach wrth iddynt droelli o gwmpas ei gilydd fel atomau yn creu ffrithiant tua’r diwedd.

Defnyddir yr ansoddeiriau ‘trydanol’ a ‘gwefreiddiol’ i ganmol, o bryd i’w gilydd, ond nid yn aml i ddisgrifio effaith lythrennol ar lwyfan! Yn hynny o beth, rhaid canmol gweledigaeth Sarah Bickerton wrth gyfarwyddo’r cast, a goleuo clyfar Elanor Higgins.

Yn wir, gwnaeth yr actorion i gyd gyfraniadau gwych –  gyda’r pâr canolog, Gwenda a Richard,  yn denu cydymdeimlad llwyr, gan awgrymu tuedd amlycach na Sgint am deimladau tipyn llai amwys y dramodydd.  Gallwn ganmol cyfraniad pob actor yn y cast cynorthwyol, wrth i’r sgript gynnig showcase o’u talentau amrywiol. Ond cyfraniadau Siôn Pritchard sy’n aros yn y cof, wrth iddo wyro o chwarae hen lanc â fflach ddireidus yn ei lygaid, i ‘hoodie’ cornel stryd, hyd at boffin o wyddonydd niwclear.

IMG_4383

Adeiladwyd yn raddol at grescendo emosiynol, ac effeithiol tua diwedd y darn, y perthynai i gewri Caerdegog.

IMG_4386

Ond fel yn achos drama Sgint, cyfres o fonologau unigol oedd crynswrth y sgript,  heb lawer o ‘ddrama’ a deialog rhwng aelodaeth helaeth y cast. Tanlinellwyd yr elfen arwynebol hon gan dueddiad y cast cynorthwyol i wthio sgriniau ar olwynion wrth siarad, yn ddi-bwrpas.

Gwnaethpwyd hyn, am wn i, er mwyn cynnal y momentwm a chadw’r ‘stori’ i symud yn barhaol. Ond tanlinellu wnaeth hyn mai’r unig elfen o’r ddrama a’i gwreiddiau’n ddwfn yn  y sgript oedd hanes teimladwy teulu Williams, Caerdegog. Ac er i elfen o ddenydd ffilm gael ei ddefnyddio yn ystod y ddrama, mae’n anodd osgoi’r teimlad y gallai’r holl ddeunydd hyn dderbyn triniaeth ddwysach gan gyfres o raglenni dogfen, yng nghwmni’r ‘cymeriadau’ go iawn. Ond hawdd yw dweud hynny, heb wybod faint o waith a aeth i fewn i sicrhau cyfraniad y triglion lleol i’r prosiect personol hwn gan Manon Wyn Williams.

Yn y diwedd, ydy’r gwyliwr yn gadael yn bendant eu barn? Nac ydyn wir. Serch y diweddglo emosiynol, sy’n gefnogol i’r teulu fferm,  roedd y dadleuon economaidd – a ieithyddol, hyd yn oed –  o blaid sefydlu Wylfa Newydd yn andros o effeithiol, gan fy ngadael i wedi nrysu’n lân. Fel nifer o drigolion Môn, mae’n debyg, gwn yn iawn beth sydd yn fy nghalon, serch dadleuon rhesymegol y pen. Un peth sy’n sicr, mae pethau ymhell o fod yn ddu a gwyn.

Taenu golau ar fy anwybodaeth wnaeth y ddrama yn fwy na dim; mae’n hollbwysig fod y pwnc llosg hwn yn  derbyn sylw cenedlaethol (ac nid dim ond ymysg darllenwyr selog y Daily Post, yn absenoldeb gwasg Gymreig o unrhyw werth) , gyda phenderfyniad yn yr arfaeth – prun ai fwrw mlaen â’r cynllun ai peidio – i ddod yn hwyrach y flwyddyn hon.

A minnau wedi’m brawychu gan gyn lleied o’m cydnabod oedd yn deall fod atomfa Hinkley Point yng Ngwlad yr Hâf wedi’i lleoli lai na 15 milltir o arfordir De Morgannwg, ro’n i’r un mor ddi-glem am hynt a helynt atomfa newydd Sir Fôn. Felly wrth agor cil y drws ar drafodaeth ehangach o bwnc llosg, mae Hollti yn cadw fflam y ddadl ynghynn.

Bydd cynhyrchiad Hollti (Theatr Genedlaethol Cymru) yn teithio Cymru rhwng y 5ed a’r 20fed o Hydref, 2017. Cliciwch yma am fanylion pellach.

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr: Sioeau Cerdd Cwta (The Other Room a Leeway Productions)

Sioeau Cerdd Cwta

Union flwyddyn yn ôl sefydlwyd cynllun 10 Minute Musicals gan Leeway Productions, mewn cydweithrediad â theatr dafarn  The Other Room. Y bwriad oedd i archwilio’r potensial i ddatblgu sîn sioeau gerdd yng Nghymru, genre sy’n boblogaidd ledled y byd.

Wedi’r cyfan, mae llwyfannau’r Urdd, a’r Eisteddfod Genedlaethol, yn orlawn o blantos a chorau’n canu ‘hits’ mawrion y byd sioe gerdd. Teg dweud fod nifer yn deillio o sioeau gan Gwmni Theatr Maldwyn – Pum Diwrnod o Ryddid (1988) yn eu plith –  ond ceir hefyd doreth o gyfieithiadau o’r iaith fain.

Mae’r gynnulleidfa yma yng Nghymru yn awchu am gynnyrch, a’r cyrchfan amlwg  am eu ‘fix’ yw sioeau Broadway a’r West End. Yn wir,  yn gynharach eleni, cwrddais â merch 13 mlwydd oed, oedd eisioes wedi gwario bom ar docyn i weld Hamilton (ffenomenon o hip-hopera, am sefydlwyr cyfansoddiad yr UDA)  yn Llundain ymhen 18 mis!

Does dim rheswm felly i beidio archwilio’r potensial i ddatblygu sain newydd, sy’n greiddiol – a pherthnasol – i’r Gymru gyfoes,  ac sydd â’r potensial o danio dychymyg y dorf. Dyna’n sicr yw barn danbaid Angharad Lee (Leeway Produtions), a ddaeth â’r cysyniad ‘Sioeau Cerdd Cwta’ i Faes y Brifwyl.

‘Showcase’ awr o hyd yn Theatr Fach y Maes oedd y digwyddiad a gynhaliawyd ar b’nawn Iau. Fel yn achos 10 Minute Musicals, llwyfanwyd gwaith gan sawl grŵp, gan gynnig slot 10 munud yr un. Megis dechrau ar eu taith i archwilio genre y sioe gerdd oedd yr actorion a chyfansoddwyr hyn, gan olygu mai blas o botensial posib a gafwyd. Ond er mor amrwd oedd y cynnyrch, profwyd cynnwrf a gwefr, a pwy â wyr be ddaw o’r hwyl heintus hyn.

Cawsom groeso yn gyntaf gan Rufus Mufasa a’r bîtbocsiwr Kalim Bartlett, â rap byrfyfyr a churiadau dub a dancehall. Er ein bod ar gae ym Modedern, sefydlwyd o’r cychwyn , nad yn ‘Kansas’ y byd theatr Cymraeg oeddem mwyach.

Dilynwyd hynny gan y ‘sioe gerdd’ gyntaf a gyfansoddwyd gan Osian Gwynedd, a geiriau gan Wyn Mason, yn archwilio cariad a rhyw yn yr ysgol. Dychmygwch gyfuniad o Pam Fi Duw? a  School of Rock a fyddwch chi ddim yn bell iawn ohoni. Diolch i hyder a hwyl Heledd Bianchi a Lloyd Macey –  dau actor  a aeth amdani go iawn – sefydlwyd hiwmor a thensiwn rhwng athrawes surbwch (ar yr arwyneb)  a llanc ysgol wedi mopio â merch.  Gyda minnau newydd fwynhau cynhyrchiad gwefreiddiol o Deffro’r Gwanwyn, dwi’n gweld potensial enfawr i sioe Gymraeg o’r fath.

Dychwelyd i’r llwyfan wnaeth Rufus Mufasa a Kalim Bartlett, ar gyfer yr ail lwyfaniad, yng nghwmni Jed O’Reilley ac Emma Hicks. Archwiliwyd y potensial o ddatblygu seiniau ar gyfer ‘hip-hopera’ Cymraeg, yn cyfuno lŵpio, rapio, llafarganu a phrotestio – a dan y lach y tro ma oedd yr iaith Gymraeg. Archwiliwyd hefyd un o gonfensiynau mwyaf maes y sioe gerdd, sef y gân i sefydlu ‘taith’ arwr / arwres y sioe.

Amneidiwyd o seiniau hip-hopera i power-popera yn llwyfaniad Alun Reynolds ac Osian Edwards. Plethwyd seiniau electronig hudolus dros ben â stori am ffrindiau yn dod i delerau a’u rhywioldeb. Datblygwyd yma’r cysyniad o leitmotif – is-haen adleisiol sy’n datblygu ar hyd y sioe, sy’n plethu naratif y cynhyrchiad ynghyd.  Rhaid canmol didwylledd y geiriau – a ddatgeiniwyd gan Joel Edwards a Lowri Morgan; roedd fel el gwrando ar albwm gan Robyn, ond yn y Gymraeg!

Yn olaf, ond nid leiaf, thema gyfoes dros ben; cydraddoldeb benywaidd, wedi’i gyflwyno mewn ffordd gomig, i gefnlen sionc y gitâr Sbaenaidd! Rhwng saga cyflogau’r BBC, a llwyddiant aruthrol The Handmaid’s Tale, a’r momentwm a grewyd gan orymdeithaiu merched ledled y byd, ‘blwyddyn y fenyw’ hyd yma yw 2017. Chwarae teg i’r pedwarawd – Danielle Lewis, Meilir Sion, Kate Griffiths a Jemima Nicholas – denwyd y dorf i fewn gan ramant rwystredig,  a  difyr oedd neges ddiffuant y darn.

Prawf yn sicr y gall pob thema dan haul ei gyfleu yn y Gymraeg, mewn ffordd gomig a chyfoes  a chyffrous. Edrychaf ymlaen i ddilyn saga’r cynyrchiadau; tybed pa un fydd y cyntaf i lenwi theatrau Donald Gordon a Venue Cymru?

Cliciwch yma am ragor o wybodaeth am y cynllun.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Theatr | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr: Estron (Theatr Genedlaethol Cymru mewn partneriaeth ag Eisteddfod Genedlaethol Cymru)

Estron 2

 Mae mwynhau yn y ’steddfod yn gallu teimlo’n rhyfedd iawn, gan y bu Mam farw yn ystod wythnos y Brifwyl yn 2014.  Ar adegau ar y Maes, pan fydd rhai’n holi ‘sumai?’, bydda i’n oedi weithiau cyn ateb ‘da iawn diolch’. Tra’n byseddu cyfrol newydd am alar ym mhabell Y Lolfa, osgois ei phrynu, fel wnes i gyda nofel arobryn Ymbelydredd gan Guto Dafydd y llynedd, gan nad oedd math o awch gen i rannu ei daith, wedi cyd-grwydro ‘brwydrau’ canser fy rhieni.

Mi wn fod hynny’n taro’n od, gan fy mod i’n cael cysur mawr o ddarllen profiadau pobol eraill, ond hynny ar fy nhermau i, ac yn fy amser fy hun. Ac os yw hynny yn swnio’n ddi-enaid, a control-freak-aidd braidd, wel tyff;  y gwir amdani yw fod galar yn annisgwyl a hunanol ’fyd,  a hollol afresymol ar adegau.

Ac mae’r syniad o fynychu drama am golled neu ganser yn troi fy stumog, i fod yn blwmp ac yn blaen. Dwi’n credu mai’r ofn  pennaf gen i yw profi stori  llawn ystrydebau saff, yn boddi mewn sentimentalrwydd dan gochl di-ffuantrwydd. Diolch byth felly i mi ymweld â’r Cwt Drama  neithiwr i weld drama Estron gan Hefin Robinson – a gipiodd y Fedal Ddrama yn  2016 – heb wybod dim byd amdani.

Mae’n ddrama ddoniol  a gobeithiol sy’n gignoeth o onest  am brofiad abswrd a chwbl afreal, nad ydy’r un ohonom byth yn barod i’w wynebu. Ro’n i’n ddagrau i gyd, â gwên lydan ar fy ngwep, pan saethais i nhraed ar ei diwedd. Dyma ddrama bwerus, heb daith ar y gweill, sy’n rhaid ei phrofi yn y ’steddfod eleni.

Mae’r ddrama yn dilyn Alun (Gareth Elis), dramodydd ifanc Cymraeg, sy’n skype-io’n gyson â Han (Ceri Elen), ei chwaer. Fe agorir ag yntau’n dioddef twtsh o writer’s block, wrth i sgrîn ei gyfrifiadur rewi o’n blaen, tra’n disgrifio achlysur arbennig sy’n gofyn iddo wisgo siwt a thei. Ymhen dim, y mae’n gafael mewn hen focs Quality Street, sy’n cynnwys cyfrinach fawr…

Try’r set moel o flociau gwynion a drws melyn yn brops aml-bwrpas (nid anhebyg i driniaeth Invertigo Theatre o Y Tŵr), ond ar y cyfan fe ffurfiant  hafan i sgwennwr sydd â’i ben yn ei blu. Ymddengys hefyd , wrth i Alun or-ddibynnu ar rwtîn a threfn, fod rhywbeth mawr o’i le.

Yn sicr, mae’n destun pryder i’w chwaer fawr Han, sy’n galw i fewn â croissants ac i saethu tequila shots, ond sydd  hefyd i’w gweld ar y sgrîn o bendraw’r byd. Daw’n amlwg mai drama gyd-amserol yw hon, sy’n gweithio ar lefelau niferus, wrth  i ni ddilyn ymateb Alun a’i chwaer i’r daeargryn mwyaf un.

Gareth Elis

Fiw i mi rannu rhagor o fanylion y ddrama ddyfesigar hon; rhaid eu darganfod drosoch chi eich hun. Digon yw dweud ei bod yn ffres ac yn ffraeth, ac yn peri ffrwydriad o atgofion ym mhenglog y gwyliwr ei hun. Mae’r cyfarwyddo, gan Janet Aethwy, yn chwareus ac yn chwim –  gan adlewyrchu’r sgript uchelgeisiol, sy’n saethu i bendraw’r bydysawd cyn dychwelyd i droelli’r byd, a throedio’ch stryd.

Does dim pall ar y symud ar lwyfan,  tan yr eiliad dyngedfennol un. Mae perfformiadau’r ddau actor yn pefrio ar lwyfan, ac yn ennyn cydymdeimlad drwyddi draw. Ond y sgript – y sgript! – sy’n gwneud hwyl am ei ben ei hun, sy’n peri i’w gwyliwr ymgolli, yn geg-agored mewn edmygedd pur.

Mae’n amlwg i’r dramodydd ifanc Hefin Robinson blymio i ddyfnderoedd ei brofiadau ingol ei hun. Ond nid yw hynny’n golygu fod y ddrama’n doom and gloom i gyd; i’r gwrthwyneb yn llwyr, trwy’r hiwmor du, mae’n cynnig tonig pur.

Mae cyffyrddiadau gweledol yn dwyn ffilmiau cyfoes i gôf, fel Pulp Fiction, Wall-E ac Adaptation, a cheir adlais o ddramau cynharaf Dafydd James ac Alun Saunders yn hyder a hyfrdra Cymraeg cyfoes y geiriau grymus. Mae na hefyd frolio mawr ar ‘Swedish Meatballs’ IKEA, a’ u bwrdd coffi Nornäs, sy’n tyfu mewn arwyddocád . Yn wir, gallwn restru’r manylion bychain sy’n coglais y dychymyg a chyffwrdd y galon drwyddi draw, ond ni hoffwn sbwylio’r helfa drysor emosiynol i chi…

Un o ddyfeisiadau gorau’r ddrama yw cymeriad athronyddol, sy’n chwarae ‘crutch’ o fath; mae Leia (Elin Llwyd) yn greadigaeth annisgwyl sy’n llawn cynghorion da, ac sy’n llwyddo i roi cyd-destun i gyflafan o emosiynau. O’r euogrwydd  di-baid wrth ffeindio’ch hun yn mwynhau, a’r newid bisâr yn eich chwaeth mewn rhaglenni teledu, i’r profiad o deimlo’n estron yn eich bywyd eich hun.

Efallai’r cysur mwyaf dderbyniais i tra’n gwylio’r ddrama hon yw na fydd dim o’r teimladau hyn yn gwneud synnwyr o gwbl tan i mi gyrraedd diwedd fy nhaith fy hun. Hefyd, yn naturiol, ar yr adegau tristaf oll, braf yw cael fy atgoffa  nad ydw i ar fy mhen fy hun.

Gwnewch bopeth y gallwch i fachu tocyn i’r Cwt Drama i weld chwip o debut ym Modedern. Am gynhyrchiad am alar, a cholled dwys,  mae Estron yn ddrama anfarwol.

Mynwch docyn i weld Estron, sydd ymlaen tan awst 10ed yn y Cwt Drama ar faes Eisteddfod Genedlaethol Cymru 2017 , o Gaffi’r Theatrau yn y Pentref Drama. Cliciwch yma am ragor o fanylion.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Theatr | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr: Dim Byd Ynni (Theatr Bara Caws)

Dim Byd Ynni

Dechreuodd ffars deuluol Theatr Bara Caws yn awddawol iawn ar faes y Brifwyl ym Modedern. Fe’n denwyd ni fewn i ddirgelwch abswrd a seiniau seiloffon a la Angelo Badalmenti. Heb yngan ’run gair, fe’n cyflwynwyd i ysgrifenyddes lem, bwtler boncyrs a lleidr llechwraidd. Sefydlwyd y stori o’r dechrau’n deg; roedd pawb am gael eu bachau ar bres bonheddwr.

Y bonheddwr dan sylw oedd Syr Llywarch ap Felix (Rhys Parry Jones),  arloeswr ym myd ynni ar Ynys Môn. Creodd drydan arloesol a chynaladwy i’r fro trwy greu statig o falu awyr. Yn anffodus, ag yntau’n byw a bod yn ei drowsus ‘dal ’fala’, roedd ei natur yn bur froenuchel. Bu Candy Mêl (Rhian Blythe), ei ferch, yn dwyn o’i ‘saff’ ers blynyddoedd, a’i wraig Angela (Christine Pritchard) yn cynnal affer â’r toyboy twyllodrus Malcolm Leech (Iwan John).

Ar achlysur ymweliad gan Dylan Tudur (John Glyn Owen),  hen feddwyn o fardd, caiff cartref Llywarch ei felltithio gan angau. Ond pwy sy’n gyfrifol am lofruddio Geriach y bwtler, a ddarganfuwyd â chyllell fara yn ei gefn? Trwy drugaredd, daw heddwas – yr Arolygydd Carnben (Rhodri Evan) – i’r tŷ, i geisio datrys y dirgelwch…

Cast Dim Byd Ynni

Rhaid dweud i mi fwynhau elfennau o’r ffars ddychanol hon, oedd yn gwneud hwyl yn bennaf am ben y genre ei hun. Yn un peth, rhaid canmol perfformiadau’r ensemble, sy’n cynnwys nifer o actorion gorau Cymru. Rhoddodd bawb gant y cant o’u hegni i’r sgript, a oedd yn siomedig o syrffedus ar adegau.

Ymysg ei rhagoriaethau oedd elfennau chwareus, pan dorrwyd trwy ‘pedwerydd wal’ y profiad theatrig. Gafaelodd Rhys Parry Jones yn gadarn yn yr elfen hon, wrth chwarae actor oedd yn grediniol ei fod yn llawer gwell na’r deunydd, a’r siop siafins o gynhyrchiad o’i gwmpas. Fe chwinciodd, ‘ad-libiodd’ a rowliodd ei lygaid yn gain, a dibynnodd yntau –  ac eraill – ar y ‘prompt’ anweledig.

Cafwyd adlais o wrth-arwyr megis Basil Fawlty, Rhisiart ap Rhydderch  a J.S. Jones,  yn ei berfformiad ef – ac elfen o Acorn Antiques a Teulu’r Mans yn y cynhyrchiad gwallgof.

Carwn fod wedi profi llawer mwy o’r haenau Pirandello-aidd hyn mewn sgript tipyn mwy tynn, ond treuliwyd gormod o amser yn egluro cymhelliant y cymeriadau, ar draul y dychan am Wylfa B. Un peth yw gwneud hwyl ar ben yr arddull theatrig, wrth gyflwyno llu o ‘tropes’ cyfarwydd; ond peth arall yw cyflwyno ffars lwyddiannus, a dirgelwch ddifyr yn ganolog iddi, â haenau pellach o glyfrwch i’w chyfoethogi . Ar y noson y’i gwelais i hi, cafwyd seibiannau niferus heb ’run ymateb gan y dorf, gan golli momentwm y triciau theatrig mwyaf llwyddiannus. Fe’m diflaswyd am gyfnodau tan y diweddglo honco bost, a blethodd elfennau cryfaf y cynhyrchiad ynghyd.

Yn eu plith, fel rwy’n pwysleisio, perfformiadau’r cast, a chyfarwyddo chwareus Betsan Llwyd trwyddi draw, ynghyd â sain a goleuo meistrolgar.

O ran y perfformio – heb os, y prif reswm i’w gweld – yna, mae’n bleser bob tro i wylio sgiliau slapstig Iwan John, yma’n chwarae prif ‘stooge’ y ddrama, Malcolm Leech. Dioddefodd  fwlio torfol gan bawb, sawl proc yn ei lygaid, a drysau di-ri yn cau am ei drwyn. Bethbynnag ddwedwch chi am hiwmor, ‘n[a]d yw pawb yn gwirioni run fath’, mae’n amhosib gwylio Iwan John, â’i arddull bachgennaidd a’i lygaid syn, heb chwerthin  lond eich bol.

Mae Rhodri Evan yr un fath, wrth afael mewn cymeriad fel daeargi, a’r tro hwn cyflwynodd heddwas hynod cwyrci. Roedd rhywbeth manic o efengylaidd ynghylch ei ymrwymiad i’r rhan, a’r geiriau’n tasgu o’i enau fel  diwygiwr ar dân. A cafodd John Glyn Jones – sydd ar ei orau ar lwyfan byw – hefyd gryn sbort am ben yr ‘awdur Cymraeg’.

Gallai’r fonesig Christine Pritchard – yma’n portreadu Angela, gwraig sinigaidd ap Felix –  chwarae ‘diva’ yn ei chwsg; roedd hi’n haeddu gwell deunydd na hyn. Rwy’n teimlo ’run fath am Candy Mêl, a’r ysgrifenyddes Miss Llwyd – rhannau deublyg, a bortreadwyd gan Rhian Blythe. Cyfeiriodd yr awdur, Emlyn Gomer, yn rhaglen y ddrama, mai adweithiad o ddrama cynharach o 1991 oedd Dim Byd Ynni, a gododd y ‘cyfle i chwynnu a chryfhau  yn ogystal a moderneiddio ’chydig arni’. Wel,  y dynion gafodd y gorau yn y cynhyrchiad hwn; byddai wedi talu ar ei ganfed i ddatblygu rhannau’r merched.

Ond serch y gwendidau, dotiais at glyfrwch geiriol yr awdur, wrth gyfieithu’n llythrennol, ac arteithio nifer fawr o ddiarhebion – ‘Dyfal donc a dal dy gerrig’ yn un o’r rheiny. Cafwyd hefyd sawl jôc – ond dim digon at fy nant i! – gyda nifer yn aros yn y cof. Mynodd y bardd ar un pwynt, ‘Dwi di bod yn heddychwr ar hyd fy oes!’. Yr ymateb gan Angela? ‘Oes rhaid i chi neud cymaint o blydi sŵn!’. Gwych.

Mae cynhyrchiad  Dim Byd Ynni gan Theatr Bara Caws yn parhau yn Theatr Fach y Maes, Eisteddfod Genedlaethol Cymru 2017 ym Modedern tan nos Fercher y 9ed o Awst. Bydd yn teithio theatrau ledled Cymru rhwng Medi 14eg a Hydref 7ed, 2017. Cliciwch yma am ragor o fanylion.

 

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Theatr | Rhowch sylw

Cylchgrawn Barn: Ynys Ymborth – Bwytai Sir Fôn

Er gwaethaf eu henwau Saesneg, mae amryw o fwytai Môn wrth eu boddau â chynnyrch Cymreig. Ac mae digon o ddewis o fwytai o bob math ar hyd a lled yr ynys i borthi newyn eisteddfodwyr llwglyd…

Bwyd sydd wrth wraidd yr arwyddair ‘Môn Mam Cymru’, a gofnodwyd gan Gerallt Gymro yn 1188. Hawliodd, yn ei deithlyfr Itinerarium Cambriae, fodd Ynys Môn yn cynhyrchu mwy o wenith na holl ardaloedd Cymru. Pan fyddai cynhaeaf ardaloedd eraill yn methu, meddai, ‘y mae’r wlad hon ar ei phen ei hun, yn arfer cynnal Cymru i gyd â’i chnwd bras a thoreithiog o ŷd’.  A thros chwe chanrif yn ddiweddarach nododd George Borrow yn ei deithlyfr yntau, Wild Wales,  mai ‘Ceirch a Methodistiaeth’ a nodweddai’r ynys.

Y newyddion da i’r Cymry fydd yn heidio i’r Brifwyl ym Modedern ddechrau  Awst, yw bod bwyd Sir Fôn yn dal ar frig y siartiau. O gynhyrchwyr caws Rhyd y Delyn, mêl Felin, a llysiau Medwyn Williams i lwyddiannau rhyngwladol Wystrys Menai a Halen Môn, heb sôn am fwytai Michelin a’r Good Food Guide, mae yna wledd yn eich aros eleni.

Ar un adeg roedd yna hanner cant o felinau gwynt o fewn golwg i’w gilydd ar yr ynys. Wrth i un ohonynt godi’i hwyliau, gallai’r melinwyr eraill weld yn glir i ba gyfeiriad yr oedd y gwynt yn chwythu. Yr un mor gefnogol yw rhwydwaith cyflenwyr a bwytai cyfoes yr ynys, fel y canfyddais ar fy ymweliad diweddar â Sir Fôn.

Cefais y pleser o aros am dridiau yng ngwesty braf y Bull ym Miwmares, un o dafarndai gorau Cymru.Dyma le delfrydol i hel eich bol, yn cyfuno’r cyfoes a’r traddodiadol. Gwyn fyd y sawl sy’n aros yno ddechrau Awst. Mae’r dafarn ei hun, lle cefais flas ar gwrw golau Clogwyn o Gonwy, yn dyddio o 1472. Roedd hi’n werth deffro’n gynnar i gael gwledd ben bore ym mwyty cyfoes, Sgandinafaidd ei ddiwyg y coetsiws gwreiddiol a drawsnewidwyd yn ddiweddar.

Byddai’r  stwnsh afocado ac wy wedi’i botsio a’i weini ar dost surdoes yn berffaith cyn mentro i’r Maes.  Ond gwell fyth fyddai platiad o’r brecwast Cymreig â selsig a chig moch cigydd arobryn y Fali, Karl Jones.

Pa le gwell na bwyty Coach yno i gael stecen  i swper?  Mae golwyth llygad yr asen Celtic Pride yn tynnu dŵr o’r dannedd. Os am aduniad, neu ddathliad arbennig, mae naws hamddenol braf i’r bwyty uchelgeisiol ar y llofft ac yno fwydlen flasu gymharol resymol ei phris.

Andy Tabberner, o Birmingham, yw prif gogydd y Llofft, neu The Loft o roi ei enw swyddogol arno, ac mae’n defnyddio ffrwyth llafur cynhyrchwyr lleol wrth gynllunio’r fwydlen dymhorol. Wedi cyfnod gyda Will Holland yn La Bécasse yn Llwydlo, ac yna Coast yn Saundersfoot, cipiodd Andy ddau rosyn AA bedair mis yn unig wedi ei benodi. Ddechrau Mai mwynheais sirlwyn cig oen bendigedig o Fferm Dolmeinir, ger Llangefni.

Ond uchafbwynt y pryd, yn bur annisgwyl, oedd pys amheuthun Medwyn Williams o Lanfairpwll. Bu’r cogydd a’r garddwr eisioes yn trafod syniadau ar gyfer llysiau bwydlen Awst.  Cyn gorffen, cefais flasu ‘calipo’ chwerwfelys granadila, un o nifer o gyffyrddiadau chwareus y cogydd ifanc. Yn goron ar y cyfan cafwyd Melba eirin gwlanog blasus.

Wrth grwydro Sir Fôn, cefais aml i sgwrs â gloddestwyr lleol parod eu cyngor Roedd amryw yn daer dros ddau fwyty tapas ym, Mhorthaethwy a Biwmares. Mwynheais bryd ysgafn o blatiau bychain y Freckled Angel ar stryd fawr Porthaethwy. Agorwyd y bwyty yn 2016  yn sgil llwyddiant cwmni arlwyo Mike Jones a Debbie Owen, ac fe’i crybwyllir yn The Good Food Guide. Ro’n i’n ysu i flasu’r cimwch, ond roedd y creaduriaid yn gyndyn o gael eu dal y diwrnod hwnnw. Yn hytrach, fe fwynheais figwrn cig oen mewn saws sbeislyd wedi ei weini â stwnsh moron a salsa. Blasais hefyd gyw iâr, corgimychiaid a chorizo mewn saws india-corn melfedaidd.

Gan fod nifer yn canu clodydd y Freckled Angel, bu’n rhaid ei gymharu â bwyty lliwgar  y Midland ar Stryd y Castell ym Miwmares. Fe’i haddaswyd o hen fanc ar Stryd y Castell, a chyn-beiriannydd yng ngorsaf Wylfa yw’r perchennog, David Owen.

Mae’r Cymro Cymraeg yn groeso i gyd, a’i frwdfrydedd wrth gyfuno cynnyrch lleol a seigiau o Sbaen yn heintus.  Yn ystod wythnos fy ymweliad, cychwynnodd cogydd newydd yno,  Damian Illade Gómez o Alicante. Wedi ei fwydo mewn saws soy a tsili sawrus, ni fwyteais erioed fol porc mor flasus, a’r cyflenwr oedd neb llai na chigydd y Fali.  Roedd gwydraid o sieri Fino sych â blas almwnd, o bodega Gutiérrez Colosia Cádiz, yn ddiod berffaith gyda’r saig.

Blasais hefyd blateidiau bychain o gorgimychiaid mewn sambuca du, a patatas bravas mewn aioli paprika. A minnau’n deyrngar i far pintxos Curado yng Nghaerdydd,  rhaid dweud, roedd  fy ymweliad â’r Midland werth bob cam o’r daith dau gan milltir.

Symudodd y cogydd o Sbaen i’r Midland o fwyty Dylan’s ym Mhorthaethwy, un o lwyddiannau arlwyol diweddar Môn. Sefydlwyd y bwyty anffurfiol yn 2012 gan David Evans a Robin Hodgson,  y ddau o Swydd Efrog yn wreiddiol, cyn i ganghennau eraill yng Nghricieth a Llandudno gael eu hagor ganddynt. Dyma gwmni cadwyn teuluol sy’n frwd o blaid cynnyrch gorau gogledd Cymru.

Ar bob ymweliad gen i â’r pencadlys, mae’r bwyty nenfwd isel wedi bod dan ei sang ac felly’n swnllyd. Ond ar ddiwrnod braf o haf ar lannau’r Fenai, does nunlle gwell i fwynhau llymaid o Gwrw Llŷn a thoreth  o fwyd y môr.

Fel sy’n arferol mewn bwytai teuluol o’r fath, ceir tacos, byrgers a phizzas, ond y saig fwyaf poblogaidd yw’r cregyn gleision afon Menai. Y tro hwn, archebais ‘Dyl’s Drunken Mussels’, mewn saws cennin , hufen, bacwn a seidr Rosie, Llandegla.

Does dim dwywaith fod llwyddiant aruthrol cwmni Dylan’s yn cyfri’n rhannol am dwf bwytai a bariau sgleiniog gorllewin Môn. Hynny, ac wrth gwrs fewnlifiad blynyddol ymwelwyr ariannog o gyffiniau Lerpwl, Manceinion a Chaer. Mae nifer o’r bwytai hyn yn werth ymweld â nhw; mae’r White Eagle yn Rhoscolyn, yn yr un modd â Dylan’s a’r Loft ym Miwmares, yn hawlio sêl bendith ‘Bib Gourmand’ Michelin, sef bwytai o safon, rhesymol eu prisiau.

Yn perthyn i’r un cwmni â bwyty’r White Eagle (sef ymerodraeth Timpson’s, Manceinion) mae’r Oystercatcher trawiadol yn Rhosneigr. Saif yr adeilad gwydr (a ddyluniwyd gan gwmni cynaliadwy Huf Haus o’r Almaen) rhwng Llyn Maelog a thwyni tywod Traeth Llydan. Yn ogystal â bar a bwyty poblogaidd mae’n ysgol brofiad i gogyddion addawol. Roedd yn orlawn pan biciais yno ar brynhawn Mawrth, a nifer o’r cwsmeriaid yn Gymry Cymraeg.

Ceir yno gynnyrch  nifer o fragdai gogledd Cymru, yn eu plith gwrw Wrecsam, Great Orme a Chonwy, a fydd yn atyniad ddechrau Awst.

Yn nes at Faes yr Eisteddfod mae yna ganmol mawr ar hufen ia caffi’r Sea Shanty ym Mae Trearddur. Ond i eraill,  hufen ia Red Boat,  Biwmares, sy’n hawlio’r clod.  Cofiwch hefyd, os bydd hi’n chwilboeth, am hufen iâ Môn ar Lwy gan Helen Holland o Fodorgan. Cipiodd Helen amryfal wobrau Gwir Flas er 2008, a’r fanila clasurol aeth â hi yn 2016. Yn Nhrearddur hefyd mae bar a chegin y Morlo Du lle ceir teras atyniadol uwchlaw’r traeth, a bwydlen gin boblogaidd.

Yn nes fyth at Fodedern y mae Brasserie Catch 22, gyferbyn â thafarn y Bull yn y Fali. Dyma fwyty newydd sbon, a agorwyd fis Ebrill gan y cogydd Neil Davies, Porthaethwy.

Wedi ei feithrin ym mwyty Laguna gwesty’r Park Plaza Caerdydd, dychwelodd gartre i fod yn brif gogydd Dylan’s. Mae ei fenter newydd yn cyfuno’r cynnyrch lleol gorau â dylanwadau o Asia a Môr y Canoldir.

Cefais flas ar y calamari i ginio, ond braidd yn hallt oedd y paté cegddu – nodwedd gyffredin mewn sawl bwyty ysywaeth. Mae’r ynys yn medru ymfalchïo yng nghynnyrch penigamp Halen Mon, ond pinsied sydd ei angen wrth goginio. Serch hynny, carwn ddychwelyd i brofi byrger Catch 22, sy’n cynnwys cig eidion y cigydd gwobrwyol lleol, Karl Jones.

Nid oedd tridiau o droedio’r fro yn ddigon i brofi holl arlwy Ynys Môn, wrth reswm.  Edrychaf ymlaen i brofi brechdan granc, neu gimwch ffres, y Lobster Pot ger traeth hyfryd Porth Swtan yn Awst.

Mae’r Llew Du yn Llanfaethlu yn gyrchfan bwyd a diod mawr ei fri. Clywais dipyn o ganmol ar ginio Sul tŷ hynafol Lastra ar gyrion Amlwch, sy’n dyddio o’r 17g.

Mae yna frolio hefyd ar Noelle’s, Tre-Ysgawen, Llangefni.

Ganol bore neu brynhawn, gallaf argymell un o gaffis gorau’r ynys, oedd yn bleser ei gynnwys yn fy nghyfrol Caffis Cymru. Melin Llynnon yn Llanddeusant ydi unig felin wynt weithredol Môn bellach, ac mae ymweliad â chaffi Blas Llynnon – lai na phum milltir o’r Maes – yn anhepgorol.

Mae’r olygfa o’r felin wynt yn rhyfeddod ynddo’i hun, ond mae’r sgons o flawd y felin, ffres o’r popty, yn selio’r profiad. Mae’r rheolwyr, Annest Rowlands a Gwenan ei mam,  hefyd yn gyfrifol am gaffi Blas Mwy yn Oriel Môn, Rhosmeirch. Wedi orig yn Oriel Kyffin Williams yno – atyniad cenedlaethol, a’r mynediad yn rhad ac am ddim– beth well na phaned o goffi crefft Poblado a theisen Berffro?

Caffis eraill sy’n werth eu profi yw Ann’s Pantry ym Moelfre a Thŷ Te Beau’s ym Miwmares, lle gweinir te prynhawn traddodiadol.

Ceir golygfa gyfareddol o Eryri dros sgons yn Château Plas Rhianfa, Porthaethwy.

Neu beth am gaffi’r Pilot House ar ymweliad heddychlon â Phenmon?

Mae tafarn y Ship yn Nhraeth Coch, nid nepell o Fenllech yn nywrain yr ynys, yn dafarn o fri sy’n darparu dewis dyddiol o bysgod ffres.

Ychydig gamau i ffwrdd, mae cawl pysgod bistro hamddenol y Boat House yn plesio bob tro, ac ym mharc carafanau Dewi Sant gerllaw mae teuluoedd yn hoffi’r Tavern on the Bay.  Yna yng nghanol yr ynys, gall tafarn S.A. Brains y Bull, Llangefni, dorri syched eisteddfotwyr y tu hwnt i’r Maes.

Lle penigamp yw bwyty bychan Sosban a’r Hen Gigydd, Porthaethwy. Cipiodd Stephen a Bethan Stevens seren Michelin gynta’r ynys am weini’r gorau o gynnyrch tir a môr Môn yn 2016. Gwaetha’r modd, mae’r byrddau oll wedi’u neilltuo tan fis Medi.

Lle bynnag yr ewch, ry’ch chi’n siwr o gael gwledd, ond mae un argymhelliad olaf gen i. Toc cyn gadael yr ynys, cefais ginio bendigedig yn y Marram Grass ym mhentref Niwbwrch. Dau frawd o Lerpwl sydd wrth y llyw yn hen gaffi canolfan arddio Lôn Filltir, sef Ellis a Liam Barrie. Bydd dilynwyr y gyfres deledu The Great British Menu ar BBC 2 yn gyfarwydd iawn â’r cogydd, Ellis, a saethodd i’r brig yn ystod mis Mai wrth iddo dalu gwrogaeth i gynnyrch Môn.

Yn dilyn platiad o wystrys ffres o’r Fenai, ges i ’sgodyn a sglodion gorau Cymru.

Mae cynlluniau ar y gweill i ehangu’r Marram Grass, ac fe dalai i brofi arlwy’r brodyr yn ystod wythnos y Brifwyl . A chydag encil Santes Dwynwen, Ynys Llanddwyn, gerllaw, dyna ben draw teilwng i’r bererindod fwyd.

Mynwch gopi o Gylchgrawn Barn o’ch siop Gymraeg lleol, neu tanysgrifiwch yma.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Bwyd, Caffi, Caffis Cymru, Cylchgrawn Barn, Tafarn/ Bar | 2 Sylw

Adolygiad Theatr: Ar Drywydd Cantre’r Gwaelod, Gŵyl Hen Linell Bell (Arad Goch)

FullSizeRender (69)

Mae Gŵyl Hen Linell Bell yn parhau mewn lleoliadau amrywiol yn Aberystwyth tan Awst y 5ed, 2017. Cliciwch yma am ragor o fanylion.

Mae dychwelyd i Aberystwyth yn bleser pur i gyn-fyfyrwraig y ‘Coleg Ger y Lli’. Mae ‘cicio’r bar’ ger y prom, sawru’r machlud haul a mwynhau peint mewn hoff dafarn yn rhannau o’r ddefod,  wrth gynnig tonic i’r enaid a dwyn atgofion i gof, gan atgyfnerthu rhan fawr o’m hunaniaeth.

Yn rhyfedd ddigon, dyna hefyd oedd prif gynhwysion noson ddiddan yn ystod Gŵyl Hen Linell Bell cwmni Arad Goch, sef Ar Drywydd Cantre’r Gwaelod. Profiad perffaith, mewn gwirionedd, i un a raddiodd mewn Daearyddiaeth a’r Gymraeg, cyn dilyn MA mewn Theatr, Ffilm a Theledu.

Dim ond un ‘profiad theatrig’ mewn pythefnos ohonynt oedd hwn, yn dathlu chwedl leol Cantre’r Gwaelod.  Cynhaliwyd gigs tra llwyddiannus, gweithdai llên, dawns a chelf, gyda’r pwyslais ar weithgareddau cymunedol. Mae penllanw mawr yr ŵyl – Gwledd Gwyddno, ar hyd y prom –  eto i ddod, ac yn gaddo’n noson wych.

Ond yn ’nol at gynhyrchiad annisgwyl dros ben, aeth ati i herio a chwestiynnu’r hen chwedl. Meddyliais droeon, tra’n ei hadrodd wrth ambell un, ‘stori denau yw hynt a helynt Seithenyn’. Ganrifoedd yn ôl, diolch i’r meddwyn di-raen , boddwyd teyrnas dan donnau Bae Ceredigion.  Ac ar ambell noson stormus, gallwch glywed yn glir glychau’r deyrnas, Cantre’r Gwaelod, dan y dŵr…

Ond serch symylrwydd y stori, ni’i chwestiynnais hi erioed… byddai fel holi pam fod draig goch ar ein baner. Pa bwynt mynd i hela sgwarnogod o’r fath? Mae’r chwedlau i gyd ynghlwm â’n hetifeddiaeth!  Sy’n egluro’n handi  iawn gefndir Blwyddyn Chwedlau Cymru, sbloets fawr Croeso Cymru eleni.

Chwarae teg  felly i Arad Goch am gynnig noson ‘feirniadol’  yng nghwmni beirdd a chantorion, enwogion o fri – a daearyddwyr!  Estynnwyd croeso i ymwelwyr i ymgynnull yng Ngwesty’r Richmond i gychwyn helfa drysor ddiwylliannol.  Ychydig a wyddom  mai crôl dafarn oedd hon, a honno’n un go ddadlennol…

Aweinwyd y criw gan Vivienne (Mari Rhian Owen) a Susan (Ffion Wyn Bowen) –  dwy ‘lodes leol’ – yn gwisgo pinc o’u corrun i’w sawdl. Perchnogai’r ddwy haden hon sawl swyddogaeth ar y noson; tywyswyr busneslyd, tynnwyr hun-luniau a chantorion gwerin.

FullSizeRender (65)

Yn gyntaf, fe’n denwyd i berfeddion y gwesty am gyflwyniad gan ddau Brifardd lleol; datguddiwyd gan Hywel Griffiths (a’i  gynorthwy-ydd Eurig Salisbury), wrth astudio Llyfr Du Caerfyrddin, fod cryn dipyn mwy i’r stori.

FullSizeRender (67)

Yn un peth, roedd na ferch – femme fatale  o’r enw Mererid – a chwaraeodd ran yn y pechod gwreiddiol. Cafwyd datganiad gan Eurig, yn ei Gymraeg Canol gorau, o rai o’r cerddi gwreiddiol hyn. Serch ei shorts a’i goesau noethion, ni chafwyd perfformiad  gan Eurig ohoni … efallai  syniad i’r dyfodol. Dyna’r tro ola,  a dweud y gwir, y crybwyllwyd Mererid gwaetha’r modd; hoffwn fod wedi profi triniaeth greadigol bellach ohoni, o bosib yng nghwmni’r ‘Pink Ladies’.

Pasiwyd awennau’r meicroffon i dri bardd arall – Cymraes o Lanbrymair (Nicky Arscott)  a dau ymwelydd  o India (Sampurnaa Chattarji a Subhro Bandopadhyay) , fel rhan o gyfnewidfa lên – dan nawdd asiantaethau Literature Across Frontiers, y Cyngor Prydeinig a Celfyddydau Rhyngwladol Cymru. Yn ogystal â bardd coronog, mae Dr Hywel Griffith yn ddarlithydd  yn adran Ddaearyddiaeth Prifysgol Aberystwyth, ag arbenigedd ym maes Llifogydd. Rhoddodd yntau  Cantre’r Gwaelod mewn cyd-destun ‘Cynhesu Byd-Eang’, gan roi cyfle i’r beirdd gwâdd ymateb yn ddiddan yn eu ffyrdd eu hunain. Clywsom am ddilyw mawr Mumbai pob tymor monsŵn, stomydd tywod trwm dinas Calcutta, a gweledigaeth o ganolbarth Cymru ’rol Dydd y Farn.

FullSizeRender (68)

Fe’n siarsiwyd ymlaen ar hyd y Prom gan y ‘Merched Pinc’, lle glywsom grawcian gwylanod ac acenion tramor. Clywais lu o Almaenwyr, a Yank crintachlyd mewn côt, yn cymharu haf Cymru â mis Hydref Efrog Newydd. Fe’n hudwyd, yn ogystal, gan osodiadau dawns yn cyfleu rhyferthwy tonnau’r môr. Yn eu plith roedd aelodau o  glybiau BlAGur ac AGwedd , perfformwyr ifanc y fro,  a hyfforddwyd gan y Cyfarwyddwr Artistig, Jeremy Turner.

FullSizeRender (70)

Ymlaen i Medina, un o gaffi-bars cyfoes y dref, lle cafwyd cyfle am lymaid ac alawon gwerin. Naws morwrol, yn naturiol, oedd i’r  canu gwych; Fflat Huw Puw a Lawr ar Lan y Môr, yn eu plith.

Cafwyd hefyd ddarlith fechan gan Sioned Llywelyn, Myfyrwraig PhD o adran Ddaeryddiaeth y Brifysgol, yn rhannu’r ffeithiau daearegol am Gantre’r Gwaelod. Yn un peth, rhannwyd hanes y goedwig tanddwr  ger y Borth, a gysylltir gan rai â Chantre’r Gwaelod. Eglurwyd hefyd  – yn rhannol – bresenoldeb gefnen Sarn Cynfelyn gerllaw, sy’n ymestyn am rai cilomedrau i fewn i’r môr. Er mor ddifyr oedd y ffeithiau dadlennol hyn, clowyd â chasgliad cywir, ond killjoy-aidd braidd o wyddonol; ‘Heb dystiolaeth archaeolegol falle bod rhaid i ni dderbyn mai chwedl yn unig yw Cantre’r Gwaelod’ . Boo-his!!  Ond digon teg…

Hefyd, rhaid i mi ddweud – ac mae hyn yn wir am y prif arweinwyr i gyd  – does dim yn waeth gen i na chyfieithu air-am-air. Mewn digwyddiad mor greadigol, rhaid meddwl mor aml-ddeimensiynol â phosib, rhag diflasu crynswrth y Cymry Cymraeg. Mater o gynnig elfen bach ychwanegol yn y Gymraeg yw hyn, i heolio sylw’r dorf a hawlio cydymdeimlad pawb. Dioddefais artaith faith o araith briodas  un waith i’w wneud yn deal-breaker ym mhob achlysur erbyn hyn. Mae bywyd yn rhy fyr o lawer!

Serch hynny, roedd pawb yn eu hwyliau wrth adael am dafarn Yr Hen Llew Du, lle roedd band gwerin yr Armagh Rhymers wrthi’n diddanu ger y bar – a adeiladwyd oddeutu’r flwyddyn 1700 . Tybed ai yma, neu rywle arall, roedd Seithennyn slawer dydd, yn slochian tra roedd ei gantref yn boddi?  Neu tybed a gafodd y porthmon ei bardduo ‘n llwyr gan yr enigma o ferch, Mererid?

Ni archwiliwyd ‘chwaneg o’r chwedl yn Yr Hen Llew Du, a fu’n ’chydig o siom – mae’r gofod yn berffaith am hel rhagor o glecs dros chwisgi bach a thanllwyth o dân ger yr aelwyd!  Ond pwy a wyr; efallai mai dyna fydd dan sylw yng Ngwledd Gwyddno ar nos Sadwrn y 5ed o Awst, a gynhelir ar hyd y prom.

Cafwyd casgliad o’r cerddi sy’n rhan o’r gyfnewidfa lên, gan gynnwys teyrnged i lymeitiwr arall, Dafydd ap Gwilym, gan Eurig Salisbury, a chwip o gerdd  dyner am y Treiglad Meddal gan Nicky Arscott, aeth ati i ddysgu’r Gymraeg. Plethwyd y noson ynghyd gan gerdd glo hyfryd iawn, gan Hywel Griffiths i’w ferch gyntaf-anedig. Fe rannodd ei ddyhead didwyll â ni i’w gwarchod rhag pob mewnlifiad.

FullSizeRender (71)

Rhaid canmol crefft a dawn y foneddiges Sampurnaa Chattarji wrth swyno’r’r dorf, ac Eurig Salisbury yn ogystal. Rhaid meddu ar gryn hyder, pinsiad o hud a phersona, i gyfarwyddo ac arwain noson o farddoniaeth . Daw hynny, wrth reswm, â phrofiad dros y blynyddoedd, ond nid pawb sydd yn meddu ar y sgiliau hynny. Bron iawn fod y cyflwyniadau yn bwysicach na’r geiriau ar noson o’r fath, fel a brofwyd mewn sawl Stomp  – a Bragdy’r Beirdd – dros y blynyddoedd.

Ond serch ambell wendid – ac absenoldeb Seithenyn gan Cwrw Llŷn (doh!) –   profodd y noson yn llwyddiant, wrth gynnig cymaint o haenau gwahanol. Agorwyd y llifddorau i wledd o lawenydd, a lluniaeth i’r ymennydd.

FullSizeRender (64)

Mae Gŵyl Hen Linell Bell yn parhau mewn lleoliadau amrywiol yn Aberystwyth tan Awst y 5ed, 2017. Cliciwch yma am ragor o fanylion.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Caffi, Caffis Cymru, Cerddoriaeth, Theatr | Rhowch sylw

Adolygiad: Deffro’r Gwanwyn (Canolfan Berfformio Cymru)

FullSizeRender (63)

Roedd gwres The Gate yn danbaid ar noson gyntaf  Deffro’r Gwanwyn; cynhyrchiad tymor olaf myfyrwyr Canolfan Berfformio Cymru ,Y Drindod Dewi Sant. I gyfri am hyn oedd cyfuniad o’r tywydd tesog, hormonau’r dorf, a pherfformiadau’r cast – oedd ar dân y noson honno.  Wrth i bawb wyntyllu eu rhaglenni o’u blaenau,  ffeindiais fy hun yn cenfigennu wrth gobanau ‘babydoll’ merched y cast…  Yn wir,  ni allai Tenessee Williams fod wedi trefnu noson fwy synhwyrus ar gyfer y camp a rhemp o’r fath  yn Y Rhath!

Mae’n ddegawd a mwy ers i’r sioe gerdd wreiddiol, Spring Awakening (gan Steven Slater a Duncan Sheikh) daro Broadway  yn 2006 – cynhyrchiad a ddisgrifwyd gan feirniad y New York Times ar y pryd, yn syml, fel ‘pure sex’.  Ac fe aeth pum  mlynedd heibio ers taith y Theatr Genedlaethol o’r addasiad Gymraeg gan Dafydd James, a berfformiwyd gyntaf ganddynt yn 2009. Bues i’n ddigon anffodus i golli’r cynyrchiadau hynny, ac felly ro’n i’n wyryf llwyr i’r sioe cyn ei brofi yn The Gate.

Ond serch y cynnwys ‘masweddus’, mae’n addas mai mewn hen gapel y llwyfanwyd y cynhyrchiad yma, dan gyfarwyddwyd  dyfeisgar Angharad Lee . Peidiwch a gwaredu; ni ddiosgir yr un dilledyn ar lawr, a does dim eiliad o noethlymundod i’w weld.  Ond teg dweud fod yna gryn dipyn o halio, hunan-leddfu a mwdlwasgu, a’r holl eiriau boncyrs o wych am hunan-bleseru yn y Gymraeg… Digon yw dweud i mi glywed chwerthin ac ‘ughhh… that’s disgusting!’ gan ferch ysgol yn y rhes o’m mlaen. Ond erbyn diwedd y cynhyrchiad, saethodd hithau a’i ffrindiau i’w traed, wedi’u heintio gan yr hud a’r hwyl.

FullSizeRender (60)

Fe seiliwyd y sioe gerdd wreiddiol ar ddrama ddadleuol Frank Wedekind o’r Almaen, a gyhoeddwyd yn 1891. Mae’n dilyn criw o arddegwyr ym mlodau eu dyddiau,  wrth iddynt ddelio â gormes o bob math; gwewyr y glasoed, a phwysau cymdeithas – gan gynnwys rhieni ac athrawon, sydd ar blaned arall. Tra’n disgwyl i’r ‘plant’ ufuddhau i’r hen drefn, mae’r oedolion yn ddall i’w chwyldro mawr. Ac er y gosodwyd y ddrama ar ddiwedd y 19eg Ganrif, mae’r themau a grywbyllir ynddi yr un mor addas i’r genhedlaeth Youtube a Snapchat Cymraeg.

Dyna sy’n egluro steil trawiadol y cynhyrchiad hwn, sydd – rhwng y colur a’r dillad (a gynlluniwyd gan Becky Davies) – yn cyfuno elfennau amrywiol Kabuki a Steam-Punk.  Glynnir at enwau gwreiddiol Almaenig y cymeriadau, sy’n cynnwys Melchior (Josh Morgan), sef dreamboat arweiniol y cast. Ond nid Danny Zuko o ionc mo’r cyfaill hwn – dyma feddyliwr dwys sydd ymhell ar y blaen i bawb. Yn wahanol i’w gyfoedion, cafodd ryddid gan ei rieni i gwestiynnu, a herio’r drefn. Yn ddarllenydd brwd o waith Goethe, mae e’n anffyddiwr mawr – tipyn o safiad yn wyneb cymdeithas Lutheraidd y pryd. Ac mae’n  deall mwy am Virgil na’i athro sadistaidd (Steve Williams), sydd â’r grym i lywio’i ffawd.

Mae’ gyfaill Moritz  (Sion Emlyn Parry) yn wynebu dipyn o strach;  dan bwysau i  lwyddo ym mhob maes, caiff ei blagio gan drychiolaethau fin nos. Daw’n amlwg mai beuddwydion gwlyb yw’r rhain, a caiff ei gysuro i glywed fod pawb o’i gwmpas yn profi’r un fath. Ond am ba hyd y gall y Moritz mwyn osgoi siomi ei deyrn o dad?

Un o’u cyfeillion bore oes yw’r Wendla (Jemima Nicholas)  dlos, sy’n fodryb am yr ail waith; mae hi’n ysu i gael gwybod sut yn union y creir babanod, ac yn awchu i gael teimlo rhywbeth’ . Ond gwrthod datgelu hanfodion natur wna ei mam (Lois Elenid), ac mae’i hanallu hithau – a’r oedolion eraill –  i drin pryderon eu plant gyda pharch,  yn arwain at drasiedi i’r tri…

FullSizeRender (62)

O eiliadau cynta’r sioe chwareus a hynod hyderus hwn, trywanwyd pawb yn y dorf gan don o egni mawr. A dan arweiniad John Quirk, y cyfarwyddwr cerdd, aethpwyd ati i godi’r to. Chwaraeodd y band roc yn y pulpud ran ganolog yn y sioe, wrth lywio’n hemosiynau drwyddi draw.  Adeiladwyd yn raddol at uchelfannau orgasmig erbyn diwedd yr hanner cyntaf, cyn dychwelyd i’r ddaear yn yr ail ran gyda chlep. Mewn sioe o 23 o ganeuon, cafwyd anthemau a baledi di-ri; o’r caneuon protest  Bitch yw Bywyd a Totally Fucked, hyd at farwnadau hardd Cân y Gwynt  a Sisial Fwyn. Cynigodd y cast ddosbarth meistr yn y grefft o aml-dasgio, wrth redeg a rasio a sboncio tra’n canu  a dawnsio. Gwerthfawrogais y wledd weledol yn fawr, ond ar adegau, ni allwn glywed popeth yn glir. Yng ngofod The Gate, y darnau tyner a’m hudodd i,  wrth i’r band roc gwffio â chantorion yr anthemau mwy tanllyd.

Ar nodyn gyffelyb, rhaid ail-adrodd yr un gwyn ag y profais wrth wylio Macbeth y Theatr Genedlaethol. Mae addasiad  rywiog Dafydd James  o’r sgript Saesneg yn rhodd i Gymry Cymraeg , gan gynnig potensial i’r geiriau lifo fel arian byw; hawdd deall sut gallai actorion feddwi’n llwyr ar berlau deallus o’r fath. Ond mae na dueddiad gan rai actorion ifainc i lyncu’r geiriau euraid hyn, ar garlam, i gyd-fynd â naws ffrenetig y sioe. Fel yng Nghastell Caerffili gynt, mae’n amhosib dilyn pob gair, yn enwedig mewn gofod theatrig ‘anarferol’. Collwyd ystyr nifer o’r llinellau wnaeth i mi golli rhediad y plot, gan droi fy sylw at y tes a’r gwres, yn hyntrach na’r sioe.

Dwi’n deall mai’r bwriad gwreiddiol  oedd llwyfannu’r sioe yn Stiwdio Weston, yng Nghanolfan y Mileniwm Bae Caerdydd, ac yn sicr, byddai gofod o’r fath, ag acwsteg gwell, wedi rhannol ddatrys problem o’r fath.  Ond rhaid datblygu ciwed o actorion all addasu’n hwylus mewn gofodau theatrig ledled Cymru – a thu hwnt, i yngangu a thaflu eu geiriau’n glir. Wedi dweud hyn oll, roedd y lleoliad yn addas i elfennau eraill y sioe. Yn sicr, roedd naws gableddus i’w phrofi mewn cyn-ofod ‘sanctaidd’ o’r fath,  oedd yn fêl ar fysedd nifer yn y  dorf. Caniatwyd i’r actorion dorri trwy’r ‘pedwerydd wal’, wrth wibio heibio’r cyhoedd,  a ‘chwarae a thân’ wrth droedio’n fregus ar hyd gwefusau’r hen falconîau.

FullSizeRender (58)

Ymysg y perfformwyr a hoeliodd y sylw, creodd Josh Morgan (Melchior) argraff fawr. Mae e’n seren breuddwydiol o fachgennaidd, sy’n  dwyn yr  Iwan Rheon  ifanc i gof.  Mwynheais hefyd waith Jemima Nicholas yn fawr, wrth iddi gynnig perfformiad  amlhaenog, fel y Wendla chwilfrydig, sy’n awchu i gael teimlo rhywbeth,  ac i gael dechrau byw.  Ar y naill llaw roedd ei Wendla hithau yn Lolita bur ddrygionus, yna’n ddol borslen fregus – nid anhebyg i Lucy Fallon (Bethany Platt) o Corrie ar hyn o bryd (ac mae hynny’n gompliment, gyda llaw!).  Gair i ganmol yn ogystal leisiau unigol Lloyd Macey a Lleucu Gwawr;  mewn rhannau cynorthwyol, fe llwyddodd y ddau  i oresgn rhwystredigaethau sain yr adeilad yn fwy nag eraill.

FullSizeRender (59)

Ond teg fyddai dweud i’r ensemble cyfan gyd-weithio’n wych i greu gloddest o gynnwrf y glasoed, gan gyffwrdd ar angst a chywilyddd ynghyd â phleserau erotig y cnawd. Rhyfeddol yw meddwl i’r ddrama ddadleuol wreiddiol ragflaenu gwaith Sigmund Freud ar rywioldeb pobol ifanc; mewn cymdeithas mor grefyddol, roedd yn dipyn o beth i Frank Wedekind  agor blwch Pandora o’r fath. Gwnaeth Dafydd James (a’r comisiwn gwreiddiol gan y Theatr Gen) gymwynas fawr â’r iaith Gymraeg, wrth sicrhau sioe gerdd i apelio’n benodol at bobol ifanc. A diolch i fyfyrwyr Canolfan Berfformio Cymru, ro’n i’n dyst i rywbeth anarferol yr wythnos hon; theatr lawn Cymry dan ugain oed, wedi’u cyfareddu gan sioe ystyrlon o’r fath.

Gwefr, yn wir, i’r enaid ar noson wresog o Orffennaf, ac awgrym clir o addewid mawr – llongyfarchiadau i bawb.

FullSizeRender (61)

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Theatr | Rhowch sylw