Adolygiad Theatr: Dwyn i Gof (Theatr Bara Caws)

Yn 2016, aeth holidaur yn y New York Times yn ‘feiral’ gan ymledu dros  y cyfryngau cymdeithasol. Dan sylw oedd 13 cwestiwn y dylai pawb sy’n ymrwymo i briodas, yn y gymdeithas sydd ohoni,  eu hateb. Yn eu plith, ‘beth yw dy chwaeth – a dy kinks – pan mae’n dod at ryw?’, a ‘beth yw dy ddiffiniad di o ‘fflyrtio’ ag eraill’? ‘Fase gwylio pornograffi yn ‘deal-breaker’ i’n perthynas?’ –  ac (efallai’n fwyaf dadleuol), ‘Beth yw dy farn go-iawn am fy rhieni’?

Diweddariad yw’r holiadur o’r ddefod draddodiadol o drafodaeth ag arweinydd crefyddol. Yr unig wahaniaeth yw fod y cwestiynau yn tyrchu gryn dipyn dwysach i ‘nitty-gritty’ priodas hir-dymor. Yn y cyfnod ‘mis mêl’, a’r cynnwrf cychwynnol, osgoi rhoi pin yn y swigen ‘rhamant’ yw’r nod . Ond os mai’r gôl yw cynnal perthynas ddedwydd am gyfnod sylweddol, rhaid bod yn onest a chyfathrebu’n gyson.

Mae’n amlwg na chafodd pedwarawd y ddrama Dwyn i Gof y ‘memo’, gan arwain at sefyllfa go chwerw. Ar ddechrau drama derfynnol y diweddar Meic Povey, paratoadau priodas pâr ifanc sydd dan sylw. Ar fin ymrwymo ‘mewn glân briodas’ y mae Gareth (Rhodri Meilir) a Cerys (Sara Gregory), ond yn gyntaf, rhaid trafod y cynlluniau a’i rieni, Huw (Llion Williams) a Bet (Gwenno Elis Hodgkins). Yn anffodus, mae sawl cysgod yn llechu dros y cyfarfod hwn, sy’n ymledu megis gwenwyn ar hyd y ddrama. Yn gyntaf,  cafodd Gareth ei ddal gan ei ddyweddi yn cusanu â chyd-weithwraig  tra’n feddw. Yn ogystal, mae gan Huw Early-Onset Dementia, sy’n ychwanegu cryn ddryswch i’r berw.

Ymysg ei symtomau, mae’n anghofio’i fab a’i wraig, ac yn drysu rhyngddi hi a dynes arall. Fe ddaw i’r amlwg y bu Gareth, yn bum mlwydd oed,  yn bresennol ar ‘drip ’sgota’ â’r ddynes honno. Ond beth yw hyn am Gwyn, y cymydog cyfeillgar, sy’n gefn mawr i Bet ar hyn o bryd?  Ynghyd ag astudiaeth o ‘bechodau’r tad’ a chyhudiadau di-ri, daw ambell ddatgeliad ymfflamychol i’r golwg. Wrth wraidd mae rhyw, ac adlais dyfyniad Oscar Wilde; ‘Everything in the world is about sex except sex. Sex is about power.’

Un peth sy’n bendant am y ddrama gyfoes hon; fe’i chrewyd i gorddi’r dyfroedd. Ar yr arwyneb, roedd yn ddrama Gymraeg (arall) am sgil-effeithiau Dementia, ond ‘Ceffyl Troeaidd’ o thema oedd hwnnw. Mewn gwirionedd, beth a gafwyd, yn y termau mwyaf amrwd, oedd astudiaeth o ryw ac archwiliad newydd o ystyr ‘cariad’. Yn hynny o beth, cafwyd drama Gymraeg gyfoes ag iddi naws Ewropeaidd, a chryn steil a soffistigeiddrwydd.

Set syml oedd yn gefnlen i droadau’r sgript nadreddog, a gwisgodd y pedwar arlliwiau amrywiol o lwyd. Am gyfnod maith roedd y grym ym meddiant y gŵyr, wrth iddynt guddio fersiynau o’r gwir. Ond yn sgil datgeliadau, y merched oedd oruchaf, mewn fflachiadau trawiadol o liw. Bu i’r dramodydd Meic Povey farw y llynedd, yn dilyn  corwynt datgeliadau #metoo. Yn ei ddrama olaf un, mynodd ‘wirionedd a chymod’ gan ei bedwarawd, gan sicrhau’r nesaf peth at ‘ddiweddglo ddedwydd’ i bawb.

Drama anorffenedig oedd hi, a gofynwyd i’r gyfarwyddwraig Betsan Llwyd i gymeryd yr awennau i’w ‘chwblhau’ er mwyn ei llwyfannu eleni. Ar y cyfan, mae’n gweithio, ond mae na ddryswch cyd-amserol, wrth i’r Alzheimer’s chwarae ei ran. Bu perfformiadau’r pedwar yn drydanol drwyddi draw, gyda’r sgript yn ddigon cadarn i Llion Williams gynnig dehongliad wahanol – a mwy cyfrwys  – o glefyd Dementia, na’i ran gwobrwyol yn Perthyn / Belonging.

Llwyddodd y ddau actor iau i greu gwreichion credadwy, ac roedd yn ddifyr gweld y tensiwn rhyngthynt yn cronni. Caiff ‘Cerys’ gyfle gwych i ddisodli’i dyweddi, a’r dorf  yn ogystal (a herio’n synaidau am y ‘wraig ddioddefus’) â ‘coup de théâtre’ o lw priodas.

Ond yn dilyn perfformiad annwyl a thorcalonnus  yn Ŵy Chips a Nain (Frân Wen) – fel cymeriad sy’n graddol ddatblygu Alzheimer’s, er mawr siom i’w hwyr – mae Gwenno Elis Hodgkins yma  yn cynnig tour de force go iawn, wrth ryddhau blynyddoedd o rwystredigaeth ar bawb. Mae’i datgeliad yn sioc a hanner, a trawyd y gynulleidfa’n fud –  ‘squeaky bum time’, yn llythrennol, i’r dorf Gymraeg.

Ond daeth y diweddglo teuluol â joch da o hiwmor, yn benllanw teilwng i yrfa theatrig y dramodydd. Mae’n wir na fydd pawb wedi gwirioni ar y ddrama, ond un peth sy’n bendant –  Meic Povey a hawliodd y gair olaf.

Teithiwyd drama Dwyn i Gof  gan Theatr Bara Caws o amgylch Cymru rhwng y 9ed-27ain o Hydref, 2018. Cliciwch yma am ragor o wybodaeth.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Theatr | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr: Tuck (Neontopia, mewn cydweithrediad â Chanolfan Mileniwm Cymru)

‘Slay, Girl!’, ‘Werk’, a ‘Yaaas Kween’ – tri dywediad pur gyffredin erbyn hyn. Os na glywsoch chi’r un ohonynt yn eich byw, byddai’n werth ystyried cyngor euraidd y 5 Gs; ‘Good God Girl, Get a Grip’. Maent yn deillio’n uniongyrchol o boblogrwydd torfol diwylliant Drag, a chyfresi teledu fel RuPaul’s Drag Race. Engheifftiau eraill o ddylanwad ‘drag’ yw poblogrwydd ‘canu’ yn null ‘Lip Sync Battle’, a hefyd, ym myd colur, arddull ‘contouring’ ac aeliau eithafol.

Mae gwreiddiau perfformiadol y sin drawswisgol yn faith, a bu sawl cam ar hyd y daith. Yn eu plith, ffigwr poblogaidd y ‘Pantomime Dame’ ym Mhrydain,  i’r ‘Black and White Minstrels’ ac adloniant Vaudville yr UDA. Ond ar droad yr Ugeinfed Ganrif yn y Tenderloin yn San Francisco, agorwyd y clwb  ‘Drag’ cyntaf erioed. Roedd yn hafan, yn arbennig, i ddynion hoyw croenddu ac America Ladin, oedd yn lleiafrif o fewn lleiafrif o fewn lleiafrif.

Mor ddylanwadol yw’r sîn rownd y byd erbyn hyn, y ceir ser Drag  Cymraeg – Tina Sparkle, Maggi Noggi a Connie Orff yn eu plith  Yn wir, deilliodd yr olaf o brosiect tair blynedd yn datblygu sioe theatr newydd sbon,  a lwyfannwyd yng Nghanolfan y Mileniwm, ym Mae Caerdydd.  Dydy Connie Orff ei hun ddim yn serennu yn Tuck, ond ei chreawdwr Alun Saunders yw awdur y sioe.  Aeth ati i fynd dan golur pedwar cymeriad  sy’n rhannu’r un ‘ act’, gan archwilio iechyd meddwl aelodau’r criw.

Fel yn achos ei ddrama gyntaf, A Good Clean Heart, mae Tuck yn sioe cwbl dwyieithog. Cawn ein cyflwyno i bedwarawd sy’n rhannu’r un ‘noson’ ar y sîn yn ninas Caerdydd; yr hynafiaid a hen ffrindiau, Patsy Thatcher/ Patrick (Stifyn Parri) a Martha Titful/ Steve (Iestyn Arwel), a’r newydd-ddyfodiaid Lola Bipolar/ Teifion (Gareth Evans) a Medusa Massid/ Antoine (Lewis Brown). Dan gochl dathliad meddwol o glasuron cerddorol, banter a bon mots, yr hyn a brofwn yw’r tanwydd tocsig  sy’n cynnal y sîn, sef cystadleuaeth a passive aggression pur.

Cawn gip ar gyflwyniad Steve i’r byd yn dilyn apwyntiad prawf HIV, a’i rwystredigaeth wrth gynnal ei ffrind Patrick, sy’n gynyddol chwerw. Does gan Teifion ddim lot ‘lan top’, mae’n wir, ond mae ganddo uchelgais bersonol Byddai’n well ganddo ‘Lip-Syncio’ i Katy Perry na dynwared Cher, nawddsantes y gymuned, dros ei grogi. Mae gan Antoine, ar y llaw arall, ddyhead i symud sîn  Caerdydd yn ei flaen, gan archwilio elfennau o wleidyddiaeth a (gasp!) barddoniaeth. Mae nhw i gyd, mae’n gwbl wir, yn gymysg oll i gyd, ond mae na un – yng nghanol y cawdel – sy’n  dioddef yn dawel.

Rhaid dweud i mi fwynhau rhannau helaeth o’r sioe hwn, sy’n gyfuniad o sioe cabaret a chomedi trasig. Cafodd y pedwar yn unigol, gyfle i ganu, a disgleirio, ac fe gynheswn atynt i gyd, o’r agoriad trydanol. Archwilir densiynau cyffredin, am hierarchiaeth o fewn y criw, am stasis creadigol, gobeithion unigol,  ynghyd a’u bywydau rhyw. Ar ben hynny, cyflwynwyd yr iaith Gymraeg, fel elfen ‘arall’, naturiol, i astudiaeth o faes ‘queer’ Cymreig. Fel y gwaredodd Patsy Thatcher, y Gymraes gryfaf yn eu plith, wrth i Lola Bipolar ei galw hi’n ‘chi; ‘ ma hynny ar gyfer Taid neu Nain, a Beti George’.

Roedd perffomiadau’r pedwar, y gwisgoed a’r goleuo – a’r holl ryddm, dan gyfarwyddwyd Mared Swain, yn grefftus tu hwnt. Ond ces fy llorio â gwreiddioldeb A Good Clean Heart, a’i hergydion emosiynol – nid oedd hynny’n wir, ysywaeth, yn achos Tuck. Fe’m diddanwd, yn bendant, drwyddi draw – ac mae’r ddrama yn byrlymu o ‘one-liners’. Yn rhyfedd ddigon yr hyn a’m trawodd oedd fod yma driniaeth arwynebol o fyd sydd yn ei hanfod yn ‘arwynebol’, ond yn fwy na hynny, na dyrchwyd yn ddigonol i’r thema ganolog iechyd meddwl. Ar ben hynny, amlinelliad o’r pedwar cymeriad gawsom yn y bôn; ni chafwyd pedwarawd mewn tri deimensiwn.

Fe ddotiais at bob cân, yn arbennig ‘Sitting in My Car’ gyda’i harddull ôl-fodernaidd Stephen Sondheim.  Ond wrth ystyried – gwir ystyried – perfformiad hyfryd Stifyn Parri, teimlais efallai y gallai weithio’n well fel sioe un dyn. Ces f’atgoffa o gynhyrchiad grymus Pridd (Theatr Genedlaethol Cymru), am glown yn ceisio’i orau i guddio’r tywyllwch (a sôn am dywyllwch). Yn y cynhyrchiad hwnnw hefyd, ymgorfforwyd yr iaith fel is-thema, yn arbennig wrth bontio rhwng gwleidyddiaeth a iechyd meddwl.

Serch hynny, rwy’n prysuro i bwysleisio fod hwn yn sioe adloniant bendigedig, sy’n ddathliad pur o ddiwylliant ‘drag’ cyfoes. Mae’r hiwmor yn ffyrnig o ffiaidd a ffraeth, ac yn cydio yn y zeitgeist gerfydd ei geilliau. Mae’n gam pwysig ymlaen yn nhraddodiad Drag Cymreig, ac wrth bontio rhwng y Saesneg a’r Gymraeg.

Llwyfanwyd y cynhyrchiad Tuck (Neontopia) yn bar Ffresh, Canolfan Mileniwm Cymru rhwng Hydref 25ain – Tachwedd 3ydd, 2018. Cliciwch yma am ragor o wybodaeth.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Theatr | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr: Fel Anifail (Theatr Sherman)

Fe fynn y gwir ei le, medde nhw, ond pwy sydd i farnu beth sy’n wir ai peidio?  Dros y ddwy flynedd ddwetha daeth y gwirionedd dan warchae, a defnyddiwyd celwydd fel arf wleidyddol. A rhwng technegau maleisus Rwsia, shambls Brexit a Trump, denwyd ein sylw i’r cysyniad o ‘cognitive dissonance’; stâd meddyliol o straen, o ‘anghyseinedd gwybyddol’ wrth i’n daliadau dyfnaf gael eu dryllio yn llwyr. Daeth ‘gaslighting’ i’r amlwg hefyd, fel term am ‘drais’ emosiynol sy’n arwain person i amau’i bwyll ei hun.

Daeth cyfraith a threfn  dan y chwyddwydr hefyd yn achosion trais rhywiol diweddar Bill Cosby a Brett Kavanaugh, gan ddenu linell Shakespeare – ‘Who shall believe thee, Isabel?’,  o Measure For Measure – i’r cof.

Daeth yr elfennau hyn oll i fy meddwl yn Theatr Sherman, wrth wylio adfywiad Fel Anifail gan Meic Povey. Ac wrth wylio Mair a Defi yn mynd benben â’i gilydd – mewn drama sydd bron yn chwarter canrif oed –  tanlinellwyd drasiedi oesol y ddynoliaeth. Oherwydd tydw i ddim callach ynglyn â phwy ohonynt oedd yn ‘dweud y gwir’ ynglyn â dirgelwch canolog y ddrama.

Yr hyn sy’n gwbl amlwg yw fod y pâr mewn ‘limbo’ llwyr,  ac wrth wynebu ‘dydd y farn’, mae’r ddau mewn stad o ‘burdan’; aeth deng mlynedd ar hugain (a mwy) heibio ers marwolaeth eu mab, a’r ddau oedrannus yn gwynebu eu tranc eu hunain. Wedi byw ar y mynydd, rhaid gwynebu symud tŷ i gartref mwy addas ar gyfer eu hiechyd. Mae’r tensiwn ynglyn â hyn yn symtom o’r hollt anferthol rhyngddynt sy’n dyddio o ddiwrnod olaf eu mab. Yr hyn a ddilynir yw’r ‘sgwrs’ gyntaf, hirddisgwyliedig, yn archwilio beth ‘yn union’ ddigwyddodd; fe godir hen grachod, sydd dal yn greithiau byw, cyn datblygu’n gêm felltigedig o ‘gwir neu gau?’.

Mudferwi wna’r tensiwn ar gychwyn y darn, cyn datblygu’n llosgfynydd toscsig o gyhuddiadau.  Mae’r ddrama’n mynnu dau actor ‘simpatico’ ac mae’r perfformwyr yma’n darbwyllo’n llwyr. Morfudd Hughes a Wyn Bowen Harries sy’n portredu’r pâr tocsig, cyd-ddibynnol ar ei gilydd,  a gollodd eu gafael yn eu perthynas flynyddoedd yn ôl.  Mae hefyd yn archwiliad onest o effeithiau hir-dymor  galar dwys, a’i ddylanwad posib i wenwyno a niweidio i’r byw. Ceir cyffyrddiadau o realaeth hudol wrth grybwyll ‘dylanwad’ tylwyth teg, ac yn hynny o beth, uwcholeuir bwnc llosg (af)iechyd meddwl.

Fel cymaint o ddramau gan Meic Povey mae’r mynydd yn gysgod dros y dddau, a natur yn ymdreiddio  i bob cornel o’r sgript a’r cynhyrchiad. Mae set cynnil ond trawiadol Rebecca Wood o’r mynydd yn chwarae ffon ddeubig – ar y naill llaw yn asio a’r sgript naturiolaidd, ond eto’n gefnlen ‘gyntefig’ i benbleth oesol, ac abswrd. A goleuo Ceri James, yn taenu cymylau yma a thraw, ac yn chwarae’n barhaus ac awgrymiadau o’ ‘nefoedd’ ac ‘uffern’.

Mae Morfudd Hughes yn ysgubol mewn ‘mam ddaear’ o ran, sydd ar adegau yn griddfan fel anifail wrth esgor ar ei epil, yn ysu i ‘groesi’r trothwy’ i ail-ymuno  â’i llanc yn y ‘lle arall’. Wrth weu, a phlicio tatws yna esgyrn cyw iâr, mae’r cynddaredd yn cronni cyn ffrwydro drachefn.  Ond pwy sydd i ddweud mai Mair  sydd yn ‘gyfiawn’, yn gafael yn dynn i’w dicter dieflig tuag at ei gŵr? Daw’n amlwg o ambell ystum gan Wyn Bowen Harries fod un cyffyrddiad  gan ei wraig  yn ddigon i’w ypsetio’n lan. Ai euogrwydd sydd wrth wraidd, neu dros ddeng mlynedd ar hugain o loes, wrth sgwennu dau naratif sy’n croesddweud ei gilydd yn llwyr?

Rhaid dweud, i mi gael fy rhwygo’n ddau gan y cynhyrchiad hwn, gan gydymdeimlo yn llwyr gyda’r ddau.  Roedd ‘passive aggression’ y pâr i’w deimlo drwyddi draw,  fel llysnafedd yn llifo o’r llwyfan – diolch i’r drefn am fflachiadau cyson o hiwmor tywyll y dramodydd. Bu’r cyfarwyddo gan Jac Ifan Moore yn sensitif iawn – serch hynny,  ro’n i’n falch i gefnu ar gawl tocsig o gyfyng gyngor. Gyda diweddglo mor amwys, mae drama o’r fath yn ein hatgoffa i gyfathrebu â’n gilydd. Y tristwch mawr yw nad yw drama Fel Anifail wedi dyddio dim ers 1995; a dyna sy’n gwneud y ddrama hon  gan Meic Povey yn glasur i’r oesoedd.

Llwyfanwyd y cynhyrchiad Fel Anifail (Theatr Sherman) yn ystod mis Hydref, 2018. Cliciwch yma am ragor o wybodaeth.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Theatr | Rhowch sylw

Cylchgrawn Barn: Colofn Bwytai – Brat, Llundain

9CB7EFE9-4712-44DC-B475-D19CDBACE3E9.jpeg

D575B780-AC91-48DE-A88F-2F610D245727.jpeg

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Rhowch sylw

Dysgwr y Flwyddyn 2018

Ces i’r fraint aruthrol eleni o fod yn feirniad Dysgwr y Flwyddyn 2018, ar y cyd â Lowri Bunford Jones a Carole Bradley. Roedd yn daith anhygoel, ac mae’r cyfan i’w weld ar raglen ffantastig Dal Ati – a ddarlledwyd yn wreiddiol ar S4C ar y 5ed o Awst, 2018.

Dyma oedd yr araith a rannais wrth gyhoeddi’r enillydd yn y noson wobrwyo ar yr 8ed o Awst, ac ar lwyfan y Pafiliwn yng Nghanolfan Mileniwm Cymru yn wythnos Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd ar y 9ed o Awst, 2018.

23 oedd yn y ras ar gyfer gwobr Dysgwr y Flwyddyn eleni, ac roedd y safon yn syfrdanol o uchel. Môr o gariad at iaith oedd yn yr Hen Lyfrgell ym mis Mai, a cawsom ein tair – ar y panel beirniadu – ein hysbrydoli.

Daeth deuddeg o wledydd estron, a cododd dau ohonynt i’r brig, ynghyd â dau Gymro cynhenid o Gymoedd y De. Mae gan y pedwar a gyrhaeddodd y rownd derfynol eu taith iaith bersonol, hynod ddiddorol, eu hun.

Daeth Yankier o Giwba, wedi’i ddenu gan gariad, ac mae’n gwneud cyfraniad aruthrol yn yr iaith wrth ei waith yn Ysbyty Gwynedd. Roedd Nicky yn Ffrainc, ym mhencampwriaethau Ewro 2016 pan gafodd ei daro gan yr ysfa i ddysgu’r Gymraeg, a thrawsnewid ei fywyd yn gyfangwbl. Mae Steve yn codi proffil y Gymraeg ym myd busnes a’r cyfryngau cymdeithasol, ac yn ei defnyddio o ddydd i ddydd gyda’i deulu a’i ffrindiau. A ffeindiodd Matt harbwr diogel wrth ddysgu a rhannu’r iaith Gymraeg ymysg ceiswyr lloches a ffoaduriaid yn y Briddinas.

Mae gan y pedwar stori afaelgar, ac yn gwneud cyfraniad gwerthfawr mewn ffyrdd gwahanol: mawr yw ein diolch am eu hangerdd a’u hymroddiad. Mae’r pedwar eisioes yn enillwyr fel siaradwyr huawdl a chwbl rugl, ond un gwobr sydd, a her a hanner oedd ceisio penderfynu.

Mae’r enillydd yn genhadwr o’i gorun i’w sawdl, ac mae ei stori yn adlewyrchu naws agored a chynhwysol yr Eisteddfod Genedlaethol eleni. Mae e eisioes yn dysgu, ac yn creu siaradwyr Cymraeg – does dim amheuaeth y bydd hynny’n parhau. Ar ran y dair ohonom ni, cyflwynaf wobr Dysgwr y Flwyddyn eleni, i Matt Spry.

Cyhoeddwyd yn Uncategorized | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr: Milwr yn y Meddwl (Eisteddfod Genedlaethol Cymru & Theatr Sherman & Theatr Genedlaethol Cymru)

Sut mae dehongli drama sydd, ar bapur, yn llawn elfennau llwyddiannus, ac eto – o’i brofi yn y cnawd – yn eich diflasu? Aeth penwythnos hir heibio ers i mi brofi Milwr yn y Meddwl, a dwi wedi methu’n lân ag egluro paham na lwyddodd i’m cyffwrdd, fel y ‘dylai’, ac fel y gwnaeth â gwylwyr eraill.

Dyma oedd y cynhyrchiad olaf i mi ei brofi yn ystod wythnos Eisteddfod lwyddiannus; gallai hynny fod yn ffactor, ond doedd y blinder heb fy nharo erbyn 6 o’r gloch ar nos Iau. Ro’n i’n llawn disgwyliadau i weld drama newydd y  Theatr Genedlaethol (ar y cyd â’r Eisteddfod Genedlaethol a Theatr Sherman), a hawliodd y Fedal Drama i Heiddwen Thomas y llynedd yn Sir Fôn. Ces i siom ar yr ochr orau â chynyrchiadau diwethaf y Cwt Drama, a bonws eleni oedd y llwyfannu yng ngofod pwrpasol ‘Theatr y Maes’. Roedd aelodau’r cast yn gryf – Phyl Harries yn arbennig, a Ceri Murphy wrth berchnogi’r brif ran. Roedd gwta awr o hyd, oedd ymhell o fod yn fwrn, gyda deialog ddisglair, a llwyfannu beiddgar, wrth ei wraidd.

Dyma hefyd oedd y drydedd ddrama Gymraeg i mi’i phrofi mewn tair blynedd am effeithiau PTSD, yn dilyn Triptych (De Oscuro) – oedd yn wefreiddiol –  a Hogia Ni – Yma o Hyd (Theatr Bara Caws) – oedd ddim cweit cystal, er yn gyflwyniadau o ogwyddau gwahanol ar straen trawmatic yn sgil profi rhyfel. Rwy’n synhwyro mai hynny, yn y bôn, sydd wrth wraidd fy niflastod y tro hwn. Nid y pwnc, sy’n un oesol, a llawn potensial iasol, ond yr ymdriniaeth, oedd yn ddryslyd ac arwynebol, yn fy marn i.

Fe’n cyflwynwyd i Ned (Ceri Owain Murphy)- Is-Gorporal Edward Thomas – fel aelod o frawdoliaeth y fyddin Brydeinig, yn cyd-sefyll a chyd-chwarae, fel un. Wrth iddynt dorri’n rhydd mewn parti, roedden nhw dal yn uned glos, a thaenwyd tywod Iraq ar hyd y lle, yn gorwynt o giamocs meddwol. O fewn dim, fodd bynnag, trodd y tŷ-parti gwallgo yn gartref i Ned, ei wraig Michelle (Elin Phillips) a’u merch fach Gwen. Yno hefyd oedd presenoldeb cyson ei dad cariadus Gor (Phylip Harries) – a’r tywod, oedd yn sylfaen parhaus.

Gyda Ned mewn cadair olwyn, troediodd pawb yn ofalus iawn; yn barchus ohono ond yn awyddus i’w weld yn addasu i’r ‘byd go-iawn’. Yn anffodus, nid ei dad yn unig oedd yn niwsans pur dan draed. Ac roedd arogl cig moch yn atgoffa Ned o gyflafan ar faes y gad. Ni allai neb ddeall pam mai unig uchelgais Ned oedd gwella i ddychwelyd i ryfel. Ond trwy gip ar sesiynau Saesneg â’i swyddog yn y fyddin (Aled Bidder) cawsom fewnwelediad i ‘Stockholm Syndrome’ Ned.

‘Dychwelodd’ Ned yn gyson i faes y gad, a gwelodd drychiolaethau lu. Gadawyd y ddrama naturiolaidd, glawstroffobig o gartrefol, yn aml i fyd rhyfel uwch-real ym meddwl Ned. Yn hynny o beth, bu cerddoriaeth ac effeithiau sain gan Dyfan Jones , a goleuo Ace McCarron o gymorth mawr. A chyfosodwyd gorws cerdd dant eisteddfodol yr agoriad â chyd-adrodd anghydnaws catrawd Ned. Hoffwn ganmol enghreifftiau unigol niferus o gyfarwyddo dychmygus Jack Ifan Moore. Yn arbennig, golygfa feistrolgar, tua canol y ddrama hon; llenwodd mwg cinio rhost o’r popty ffroenau Ned, a’i gipio’n greulon ’nol i faes y gad.

Ond fel cyfanwaith, tanseiliodd y ‘gimmicks’ gweledol rym tawel sgript yr awdur, oedd fwyaf pwerus ym mynwes y teulu ar chwâl. Y golygfeydd o gig a gwaed oedd rhai’r tad a’r mab… a’r wraig, dan bwysau mawr.

Ond braidd yn denau oedd y rhain – a gywasgwyd y sgript? – mewn cymhariaeth ag ymdriniaeth cynharach teulu Triptych gan Gwyneth Glyn (oedd yn cynnwys perfformiad arall gan Ceri Owain Murphy).

Tua’r diwedd, yn  ddigon siomedig,  dygodd yr effeithiau byddarol gryn sylw, gan ddrysu’r gwyliwr yn llwyr. Collwyd ystyr geiriau allweddol tua diwedd y cynhyrchiad, gan darfu ar ddatgeliad o faes y gad. Wedi hynny, mae gen i ofn i’r  diweddglo hynod gawslyd droedio un cam yn ormod i mi . Fel fideo Michael Jackson, tanlinellwyd y cwbl amlwg, a drylliodd y schmaltz bŵer y ‘ddrama’ yn rhacs.

Perfformiwyd Milwr yn y Meddwl (Eisteddfod Genedlaethol Cymru & Theatr Genedlaethol Cymru & Theatr Sherman) yn Theatr Maes, Canolfan mileniwm Cymru rhwng Awst 6-10ed, 2018. Cliciwch yma am ragor o wybodaeth.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Theatr | Rhowch sylw

Adolygiad Theatr – Rhybudd: Iaith Anweddus (Eisteddfod Genedlaethol Cymru & Cwmni’r Frân Wen)

ân 

‘Full disclosure’ yn gyntaf – dwi’n ffan mawr o lenyddiaeth Llwyd Owen, sy’n cynnwys nifer o nofelau ditectif, dehongliadau dychmygol o ‘isfyd’ Caerdydd a’r cyffiniau, mewn llais cras acen Gymraeg y Brifddinas. Aethon ni i’r un Ysgol Sul, Ysgol y Wern, ac Ysgol Glantaf, a dwi wedi ei holi ef droeon am ei waith yn gyhoeddus, gan gynnwys yn yr Hen Lyfrgell ar ddydd Sadwrn cyntaf Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 2018.

Ond teg hefyd yw dweud i mi ddyfarnu ‘Bad Sex Award’ Cymraeg iddo yn fy adolygiad o’i nofel Heulfan yn 2012, ac i mi roi grilling go-iawn iddo am ei nofel ddiweddaraf Pyrth Uffern, sy’n cynnwys delweddau erchyll. Dwi felly ddim yn gibddall i wendidau’r awdur o Gaerdydd, a teg fyddai dweud nad yw Llwyd Owen chwaith, o dystio i’w ddrama gyntaf, Rhybudd: Iaith Anweddus.

Fel yn achos ei nawfed nofel Y Ddyled yn 2014, fersiwn ffuglennol o ‘Llwyd Owen’ yw prif gymeriad y ddrama, sy’n llawn trais a hiwmor tywyll. Ond cawn ynddi hefyd gip ar lu o’i gymeriadau ef, a’i feirniaid mwyaf hallt yn ogystal.

Cawn gyflwyniad i’r awdur truenus wrth ei ddesg yn sied gardd ei gyn-wraig; gyda photel o Becks, mae’n eistedd yn ei gecs, tra’n sugno’n ddwfn ar e-sigaret. Mae’n gwynebu’r gliniadur gormesol cyn neidio ar ei draed; mae’n cerdded ’nol a mlaen, a’i wn wisgo’n bygwth agor, yn ceisio orau i herio’i ‘writer’s block’. Clywn droslais ganddo ef yn rhoi cyd-destun i’r gyflafan greadigol; cyn pen dim fe syrthia’n bentwr yn ei gadair, a profwn weledigaethau’r awdur cwsg. Yr awdur ei hun sy’n portrradu ei ‘avatar’ ar lwyfan, a hynny’n llwyddiannus dros ben.

Yr hyn sy’n dilyn yw achos llys o fath, ac yn erlyn mae beirniad llenyddol. I fod yn fanwl, un o feirniaid Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Eryri 2005, a bortreadir gan Mari Beard. Llwyd Owen ddaeth yn ail yn y gystadleuaeth honno, oedd yn sbardun i gyhoeddi’i nofel gyntaf. Ond fe’i amddifadwyd o’r wobr am resymau penodol – nifer o’r rheiny am fynd ‘tu hwnt i ffiniau cyhoeddi arferol’, aka ei arddull sgwennu ‘ych a fi’.

Rhwng pob haen o’r feirniadaeth, ceir golygfeydd o’i nofelau, o bosib yn cyfiawnhau’r geiriau hynny. Mae fyny i’r gwyliwr p’run ai a yw’r cymeriadau yn dystion ar ran yr erlynydd neu’r amddiffynydd, cyn barnu a oes lle iddynt yn y canon Cymraeg. Yn eu plith mae Idris Evans (Y Ddyled), Luc Swann (Ffawd, Cywilydd a Chelwyddau), Rod a Bryn (Un Ddinas Dau Fyd) Tubbs a T-Bone (Yr Ergyd Olaf) ac Alun Brady a’i Dadcu (Ffydd Gobaith Cariad); ergydwyr, hunanleddfwyr, dynladdwyr, poenydwyr a gwrth-arwyr Cymraeg o fri.

Dim ond hanner awr o hyd oedd y ddrama hon, a gomisiynwyd gan yr Eisteddfod Genedlaethol, ond gallen i’n hawdd fod wedi aros yno am awr arall. Roedd y cast yn rhagorol, yn arbennig Morgan Hopkins – er i mi clywed tinc o ‘Ffion Carlton-Lewis’ yn ei acen Caerdydd. Cafwyd perfformiad lawn hiwmor gan Mari Beard fel y beirniad eisteddfodol hunan-gyfiawn. Cyhuddodd yr awdur ‘di-chwaeth’ o bob dim dan haul… o fod yn ‘ddarpar lofrudd’ ei hun , yn profi ‘gollyngdod cyffesol’ ei eiriau… ac yn waeth na hynny, ‘yn meddwl yn y Saesneg, cyn trosi ei eiriau i’r Gymraeg’. Derbyniodd y perlau hynny fonllefau o chwethin iach ymysg aelodau’r dorf, o bob oed.

Yr hyn oedd yn ddifyr oedd cyhuddiad Idris Evans fod Llwyd Owen yn hesb o syniadau pellach am anturiaethau yn isfyd Caerdydd, oherwydd ei fod yn ‘gachgi bach middle-class sy’ ddim di neud lot rong yn [ei] fywyd’, a bod ei ddarllenwyr ddim llawer callach. ‘Ma’r rhan fwyaf o dy gynulleidfa di o’r un cefndir â ti, ac yn hollol anymwybodol o dy shortcomings.’  Yn y Gymru sydd ohoni, amheuthun yn wir yw clywed awdur mor hunan-feirniadol. Yr hyn wrth gwrs sy’n depressing (i adolygydd, ac eraill) yw cydnabod mai’r awdur Llwyd Owen ei hun yw’r sylwebydd mwyaf craff a gonest am wendidau ei lenyddiaeth.

Lleolwyd y ddrama yn naeargell hen fanc– fel Anweledig, gyda Ffion Dafis, fin nos. Caniataodd y lleoliad i’r ‘ddrama’ ymestyn ei llwyfan i ymgorffori perfformiad promenâd. Nid oedd hynny bob tro yn llwyddiannus, oherwydd natur mor gyfyng y gofod; fe gollais pob ystyr o olygfa ddramatig Tubbs, oherwydd mod i’n sefyll reit yng nghefn y gynulleidfa. Yn anffodus, collais hefyd ergyd geiriau ola’r darn, a leisiwyd ar ruthr gan yr awdur-actor, ar y cyd ag Idris Evans (Morgan Hopkins).

Ond fel arall roedd yn ofod hyblyg, a ganiataodd oleuo crefftus a thafluniadau cynnil – llongyfarchiadau i’r cyfarwyddwr, Hanna Jarman. Mae hynny’n arbennig o wir yn achos olygfa  drwg-enwog ‘Beti George’, o Ffawd Cywilydd a Chelwyddau, sy’n mynnu ‘cyfraniad’ gan gymeriad Luc Swann (Siôn Alun Davies). Parch mawr i’r fonesig Beti am ei chyfraniad hithau i’r darn, â’i thafod yn sownd yn ei boch. Diolch byth na aethpwyd (y tro ma ta beth…) am olygfa’r frechdan gachu.

Bu taw ar y si flynyddoedd yn ôl, am addasiad ffilm o’r nofel gyntaf honno. Am ba bynnag reswm felly, ni aethpwyd ati i’w throsi, ond rwy’n ddiolchgar am y driniaeth theatrig hwn. Mae cymaint sy’n weledol, ac uwch-real am nofelau Llwyd, er yn dreisgar ac yn orlawn o olygfeydd graffig. Roedd y cynildeb i’w groesawu yn y cynhyrchiad hwn, a’r hiwmor yn hollol ganolog – a chariad, a brawdgarwch yn ogystal. A bethbynnag ddwedith Idris Evans am gymharu Llwyd yn anffafriol â Quentin Tarantino (y cyfeiriwyd ato, gyda llaw, ar y dechrau wrth agor bag llawn ‘golau’), mae moeswers bob tro wrth galon pob stori, a chydbwysedd rhwng tywyllwch a goleuni.

Perfformiwyd Rhybudd: Iaith Anweddus  gan Llwyd Owen (Eisteddfod Genedlaethol Cymru, ar y cyd â Chwmni’r Frân Wen) yn Selar Ty Portland ar yr 8ed a’r 9ed o Awst, 2018. Cliciwch yma am ragor o wybodaeth.

Cyhoeddwyd yn Adolygiad, Llenyddiaeth, Llyfrau, Theatr | Rhowch sylw